Hak temelli sosyal hizmet ekseninde evsizlerin psiko-sosyal problemleri ve çözüm stratejileri

Bu araştırmanın temel amacı, evsizlerin evsiz kalma nedenlerinin, evsizlik deneyimleri sonucunda ortaya çıkan problemlerinin, bu problemlerle başa çıkma yöntemlerinin ve evsizlere ilişkin sosyal politika ve sosyal hizmet ihtiyaçlarının belirlenmesini sağlayarak hak temelli sosyal hizmet yaklaşımı bağlamında çözüm ve öneriler ortaya koymaktır. Araştırmada nitel araştırma yöntemi ve fenomenoloji deseni kullanılmıştır. Araştırma evrenini Kocaeli şehrinde yaşayan evsizler, çalışma grubunu ise araştırmaya gönüllü olarak katılan 30 evsiz oluşturmuştur. Araştırmada veri toplama aracı olarak yarı yapılandırılmış görüşme formu, veri toplama tekniği olarak ise görüşme tekniği kullanılmıştır. Evsizlerle yapılan derinlemesine görüşmeler sonucunda elde edilen veriler betimsel analiz ve içerik analizi teknikleriyle analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre evsizlerde hak bilinci oldukça düşüktür ve evsizlerin kendilerine sunulan hizmetlere ilişkin bilgileri yetersizdir. Evsizler, ihtiyaç halinde hangi kurumlara nasıl başvuracaklarını bilmemektedirler. Bu durum evsizlere yönelik hizmetlerde hak temelli sosyal hizmet anlayışının tam anlamıyla hayata geçmediğini göstermektedir. Evsizlerin evsizlik sürecinde en yoğun yaşadığı duygu ve düşünceler belirsizlik, yalnızlık, umutsuzluk, pişmanlık ve intihardır. Evsizliğin yapısal nedenleri içerisinde kentsel dönüşüm, konut fiyatlarındaki artış, işsizlik, hayat pahalılığı ve kurum kuralları ön plana çıkmaktadır. Bireysel nedenler içerisinde ise ailevi problemler, ekonomik problemler, sağlık problemleri ve göç gibi nedenler bulunmaktadır. Bunların yanı sıra deprem ve yangın gibi doğal afetler evsizliğin diğer nedenlerindendir. Evsizlerin yaşadığı problemler barınamamak, ekonomik yetersizlikler, ailevi problemler, süreğen hastalıklar, bağımlılık, ölüm/yaralanma riskleri, temizlik/hijyen, çok boyutlu sosyal dışlanma ve maneviyatın zayıflamasıdır. Bununla birlikte kurum kurallarının evsizleri zorlaması, personel tutum ve davranışları, evsizlerin diğer evsizlerle anlaşamayacaklarını düşünmesi, temiz kıyafet ve sağlık malzemesi tedariki, kurumlar arası hizmet standartsızlığı, teknik meseleler ve erişim/ulaşım gibi zorluklar evsizlerin barınma merkezlerinde yaşadıkları zorluklardandır. Evsizlerin beklentileri kişisel, kurumsal ve beklentinin olmaması şeklindedir. Kişisel beklentiler içerisinde ailelerine geri dönmek, barınma merkezinden ayrılmak, yeni bir düzen/aile kurmak vardır. Kurumsal beklentilerde ise düzenli kurum hayatı, psiko-sosyal destek birimleri ve meslek elemanları, sağlık hizmetlerinin niteliğinin artırılması, temizlik/hijyen konularıyla ilgili düzenlemeler ve belirli periyotlarda sosyal aktiviteler yer almaktadır. Araştırma sonucunda evsizliğin pek çok boyutuyla insan hakkı ihlali olduğu ve Türkiye'de evsizlere yönelik hizmetlerin hak temelli sosyal hizmet anlayışından ziyade geleneksel ve lütuf temelli bir anlayışla sunulduğu söylenebilir. Bu durum hak sahiplerinin problemlerinin süreğen bir hal almasına ve sosyal hizmet mesleğinin profesyonelleşmemesine neden olmaktadır. Bu nedenle devletin görev sahibi, evsizlerin hak sahibi ve toplumun diğer paydaşlarının da sorumluluk sahibi olduğu vecibe/sorumluluk temelli bir anlayışın benimsenmesi gerekmektedir. Bireyler hakları ve sorumlulukları konusunda bilgilendirilmeli ve bireysel ve toplumsal sorumluluklarını yerine getirmelidir.