Hârezmşâhlar Devleti-Abbâsi hilafeti münasebetleri

Hârezmşahların hakimiyetlerini sürdürdükleri topraklar, bu devletten önce Afrigoğulları, Altuntaşoğulları ve Memunîler gibi devletlere ev sahipliği yapmıştır. Sultan Berkyaruk'un, Hârezm bölgesinde çıkan karışıklıklar sonucunda bölgeye Kutbeddin'i göndermesi ve buradaki hakimiyetini onaylamasıyla ilk Hârezm siyasî yapılanması başlamış oldu. Diğer taraftan İslâm Devleti'nden sonra iktidara geçen Emeviler'in ortadan kalkmasıyla başlayan Abbâsî hakimiyeti bölgede varlığını devam ettiriyordu. İşte bu iki devlet arasındaki ilk münasebetler El-Müsterşid ile devrin Hârezmşah sultanı Atsız döneminde başlamıştır. Atsız hükümdarlığının başlangıcında Sencer ile mücadele halindeydi. Aynı zamanda bu dönemde Abbâsî halifesi de Selçuklular'a bağımlılıktan kurtulmak için mücadele veriyordu. Atsız, Abbâsî halifesi ile münasebetleri, onun Sencer ile arasının bozuk olmasından faydalanmak için başlattı. Çünkü o da halifenin desteğini alarak bağımsızlık kazanmayı amaçlıyordu. Hârezmşahlar'ın bağımsızlıklarını kazanmaları ancak Sencer'in ölümünden sonra mümkün oldu. Bu sırada Karahıtaylar bölgedeki önemli güçlerden biri idi. Diğer bir önemli güç ise Irak Selçuklu Devleti idi. Irak Selçuklu Sultanı Gıyaseddin, Karahıtaylar üzerine yürümek isterken önce Abbâsî halifesi ile ilişkilerini düzeltmek istedi. Bu amaçla İl Arslan'la aracılık yapması için iletişime geçti. İl Arslan bu teklifi kabul etti. Çünkü halifenin hakimiyet sahasını güçlendirmesini istemiyordu. Abbâsî halifesi ve Irak Selçukluları arasında İl Arslan'ın desteği ile anlaşma imzalanmasına rağmen Karahıtaylara saldırı gerçekleştirilemedi. İl Arslan'dan sonrra devletin başına geçen Tekiş, ilk olarak kardeşi Sultanşah ile mücadele edip onu mağlup etmeyi başardı. Daha sonra Karahıtaylar ile savaşan Tekiş, ardından Rey'e saldırdı ve II. Tuğrul'dan şehri almaya muvaffak oldu. Tekiş buradan Hârezm'e dönerken II. Tuğrul'a karşı tekrar saldırı plânları yapıyordu. Bu sırada II. Tuğrul, Abbâsî topraklarına saldırılar düzenliyordu. Bu durumdan rahatsız olan Halife Nâsır, Tekiş'ten Irak Selçuklularına saldırmasını istedi ve iki taraf arasında bir anlaşma yapıldı. Tekiş, Irak Selçuklularına saldırdı ve onları mağlup etmeyi de başardı. Ancak iki devletin arası Irak-ı Acem topraklarını paylaşma anlaşmazlığından dolayı bozuldu. Alâeddin Muhammed döneminde Gurlular ve Karahıtaylar ortadan kaldırıldı. Hârezmşahlar ise İran topraklarına hakim oldu. Zaten Gurlular ve Karahıtaylar'a destek veren halife Nâsır, bu duruma karşı çıktı. Bu yüzden dinî gücünü kullandı, İsmaîlilerle işbirliği yaptı ve Azerbaycan Atabegleri ile de temasa geçerek Hârezmşahlar'ın gücünü kırmak istedi. Sonunda Esedâbâd'da yapılan savaşta Abbâsî halifesi Nasır Lidinillah Alâeddin Muhammed'i mağlup etmeyi başardı. Böylece Abbâsîler, Hârezmşah baskısından kurtulmuş oldu. Bu sırada Hârezmşahlar'ın Moğollar'a karşı attığı yanlış bir adım Otrar faciasına neden oldu. Bu olayın ardından Hârezmşahlar, Moğollar önünde hızla güç kaybetmeye başladılar. Moğollara karşı mücadelede öne çıkan Hârezmşah hükümdarlarından Celâleddin Hârezmşah, Pervan ovası yakınlarında Moğol askerleri ile yaptığı mücadeleyi kaybedince Hindistan'a kaçmak zorunda kaldı. Hindistan'da tutunamayıp İran topraklarına geri dönen Celâleddin, Abbâsî halifesinin bir kölesi tarafından yönetilen Huzistan'a ve birkaç Abbâsî şehrine akınlar düzenledi. Daha sonra Tebriz'i ele geçirerek burada bir devlet kurmak istedi. Devleti kurma aşamasında Abbâsîlerle iyi ilişkiler kurmak istese de Huzistan ve diğer Abbâsî şehirlerine düzenlediği seferlerden dolayı halifeden destek alması mümkün olmadı. Moğollar'a karşı Meraga'yı kaybettikten sonra Abbâsî halifesine sığınmak istese de bu isteği kabul edilmedi ve onun ölümüyle Hârezmşahlar devleti ortadan kalktı. Anahtar Kelimeler : Hârezmşahlar, Abbâsiler, İl Arslan, Atsız b. Muhammed, Nâsır Lidînillâh, Celâleddin Mengüberti, Alâeddin Muhammed Tekiş.