Haris El-Muhasibi`nin kelami görüşleri

Hicri üçüncü asır, İslâmî ilimlerin oluşumunu tamamladığı bir dönemdir. Haris el- Muhâsibî de bu asırda yaşamış, İslâmî ilimlerin hemen hepsinde özellikle tasavvufda önde gelen simalardan biridir. O'nun İslâmî düşünceye (kelâma) etkisi de azımsanmayacak kadar çoktur. Bu araştırmamızda onun özellikle Mu'tezile ile olan mücadelesinin yanında; kelâma katkısının boyutları da ortaya konmak istenmiştir. Çalışmamız bir giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Muhasibi 'ye kadar kelâm ilminin geçirdiği safhalara işaret edilmiş ve onun Kelâmî düşüncelerinin oluşmasında etkili olan yaşadığı çağın ve çevrenin genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Birinci bölümde; Haris el-Muhâsibî'nin hayatı, hocaları, talebeleri; etkilendiği ve etkilediği sosyo-kültürel çevresinin yanında, önde gelen eserleri de tesbit edilmeye gayret edilmiştir. ikinci bölümde ise; Muhâsibî'nin eserlerinde tesbit edilen kelâma ait görüşleri yine kelâmın üç ana başlığı olan; Uluhiyet, Nübüvvet ve Ahiret konularına göre ayrılmıştır. Ayrıca Muhâsibî'nin bu görüşleri İmam-ı Azam Ebu Hanife'nin bu konulara ait görüşleri ile karşılaştırılarak; ortak ve farklı yönler tesbit edilmek istenmiştir. Ancak daha çok ortak noktalarda birleştikleri görülmüştür. Üçüncü bölümde ise Haris el-Muhâsibî'ye göre imarım tarifi, iman amel ilişkisi, istidrac, Allah 'm bağışlaması ve günah gibi konular hakkındaki görüşlerinin yanında yaşadığı dönemde mücadele ettiği; Mu'tezile, Kaderiye, Mürcie, Cehmiye, Hariciler ve Rafiziyye gibi fırkalar hakkında bilgi verilmiş ve Muhâsibî'nin onlara karşı yaptığı itirazlara yer verilmiştir. Haris el-Muhâsibî'nin özellikle İslâm Tasavvufunda etkili bir isim olduğu; yerli ve IXyabancı araştırmacılar tararından vurgulanmıştır. Yapılan bu araştırmalarda onun kelâmî görüşlerine de kısaca işaret edilmiştir. Biz bu çalışmayla onun kelâmî görüşlerini daha geniş bir şekilde ortaya koymaya çalışmakla beraber Allah' ın sıfatlarını kabul etmeyen fırkalar (özellikle Mu'tezile) karşısında bu sıfatları savunarak Sıfâtiyye ekolünün ilk temsilcilerinden olduğuna işaret etmeye çalıştık.