Harput Artukluları tarihi ve mimari eserleri

Harput, Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat Havzası'nda yer alan Anadolu'nun en eski yerleşim yerlerinden biridir. Paleolitik Çağ'dan itibaren yerleşim izlerine rastlanan Harput'ta, Cumhuriyet dönemine kadar uzanan zengin tarihi bir geçmişi bulunmaktadır. Tarihi kaynaklarda Harput, Kharpote, Hartabird, Quartapiert, Hasan Ziyad Ülkesi, ismiyle zikredilmektedir. Selçuklu Sultanı Alparslan'ın Bizans'a karşı kazandığı 1071 Malazgirt Zaferi sonrasında, Anadolu'da hızlı bir biçimde yerleşmeler ve siyasi birlikler kurulmaya başlamıştır. XII. yy.'da. Türkmen Emiri olan Artuk Bey ve Halefleri tarafından Güneydoğu Anadolu bölgesinde Hasankeyf-Diyarbakır, Mardin ve Harput merkez olmak üzere Artukoğulları Beyliği kurulmuştur. Artuklular hâkimiyet alanlarında yaptırdıkları kale, köprü, medrese, cami ve saray yapılarıyla bu bölgeyi dönemin en parlak kültür ve ticaret merkezi haline getirmişlerdir. Harput'ta Türk hâkimiyeti ilk olarak 1085 tarihinde Çubuk Bey döneminde başlamıştır. Çubukoğullarının kısa süren hâkimiyeti sonrasında Artuklu Belek b. Behram 1115 tarihinde Harput'u ele geçirmiştir. Harput'ta Belek b. Behramla başlayan Artuklu hâkimiyeti ardından gelen halefleri tarafından 1234 tarihine kadar devam etmiştir. Harput'ta başlayan Artuklu hâkimiyeti ile birlikte bölgede hızlı bir şekilde sosyal, ekonomik ve siyasi yapılanma süreci başlamıştır. Bu yapılanma sürecinde cami, tekke, zaviye, vakıf ve medrese müesseseleri inşasına önem verilmiştir. Harput Artuklu hükümdarlarından Fahrettin Karaarslan dönemine ait en önemli yapılar arasında yer alan "Harput Camii Kebir /Ulu Camii" plan, mimari, teknik ve süsleme özellikleri açısından sembol niteliğindedir. Bu çalışma; Harput Artuklularının bölgedeki tarihsel, siyasi ve kültürel ilişkilerini dönemin kaynaklarını, günümüzde yapılan araştırmalar ışığında ele alarak değerlendirmiştir. Harput Artuklularına ait olan mimari eserler, sanat tarihi ve tarih bilimi disiplini içerisinde araştırılarak değerlendirmesi yapılmıştır. Bölgenin tarihsel ve kültürel zenginliğine dikkat çeken çalışma, bu eserlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılması konusunda öneriler sunmaktadır. Harput Artukluları dönemi, Türk-İslam sanat ve mimari anlayışının özgün bir örneğini temsil etmektedir. Artuklulardan devralınan bu mirasın günümüzde de bilimsel ve kültürel anlamda önem taşıdığı vurgulanmaktadır. Bu tez çalışması aynı zamanda Harput Artukluları tarihini ve mimari eserlerini bir arada geniş bir perspektif ile ele alıp değerlendirilen bir çalışma olması açısından önem arz etmektedir. Anahtar Kelimeler: Harput, Artuklu Beyliği, Türk-İslam Mimarisi, Kültürel Miras.