Sağlıklı yeme tutum ve davranışları grup programı: Randomize kontrollü uygulanabilirlik çalışması

Yeme bozuklukları (YB) psikolojik, fiziksel ve sosyal iyi-oluşu etkileyen ciddi ruh sağlığı hastalıklarıdır. YB'nin ciddiyetine rağmen, semptom gösteren bireylerin çoğu ya tespit edilemezler ya da tedavi edilmezler. Tedavi görenlerin arasında ise tam iyileşme ve remisyon da pek olası değildir. Eşik altı ve klinik YB semptomları üniversite öğrencileri arasında yaygın olarak görüldüğünden ve iyi-oluşlarını olumsuz yönde etkilediğinden, üniversite öğrencilerinde YB ile ilişkili semptomları taramak, YB gelişme riski yüksek olan öğrencileri belirlemek ve psikolojik bir müdahale uygulamak psikolojik sağlığın iyileştirilmesi için önemli bir adım olacaktır. Bu bağlamda, tezin ilk bölümünde (Çalışma 1), Türk üniversite öğrencileri arasında YB semptomlarının düzeyleri ve buna bağlı psikolojik sorunların incelenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca, Türkiye'de üniversite öğrencileri için YB önleme programı olmadığından, bu tezin ikinci bölümünde (Çalışma 2), YB geliştirme konusunda yüksek riski olan kadın üniversite öğrencilerine yönelik Bilişsel Davranış Terapisi (BDT) odaklı YB önleme programının geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Diğer bir amaç ise, bu programın uygulanabilirliğini, kabul edilebilirliğini ve etkinliğini incelemektir. Çalışma 1'e İstanbul'dan 1584 üniversite öğrencisi (1195 kadın, 385 erkek ve 4 diğer) katılmıştır. Katılımcıların yaş ortalaması 21.55 (SD = 3.37) ve BKİ ortalaması 22.06 (SD = 3.62) olarak bulunmuştur. Katılımcılardan Demografik Bilgi Formunu, Yeme Bozuklukları Değerlendirme Ölçeğini (YBDÖ), Yeme Tutum Testi – 40'ı (YTT-40), Beden İmgesi Memnuniyet Anketini (BİMA) ve Görüneme Yönelik Sosyokültürel Tutumlar Anketi 4-Revize'yi (GYST- 4R) kağıt kalem veya online ortamda doldurmaları istenmiştir. Analizler, öğrencilerin %22.3'ünün kilosundan memnun olmadığını göstermiştir. Öğrencilerin %10.9'u YTT-40 klinik şiddet kriterini ve % 6.6'sı YBDÖ toplam klinik şiddet kriterlerini karşılamıştır. Kadın ve erkek öğrencilerin karşılaştırılmasına yönelik analizlere göre, kadın öğrenciler YTT-40, YBDÖ alt boyutları ve toplam puanı, GYST- 4R'nin Zayıflığın/Düşük Beden Yağının İçselleştirmesi, Genel Çekiciliğin İçselleştirilmesi alt boyutlarında erkek akranlarından istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yüksek puanlar almışlardır. Erkekler ise GYST- 4R'nin Kaslılığın İçselleştirilmesi ve Akran/Önemli Kişi Baskısı alt boyutlarında yüksek puanlar ortaya koymuşlardır. YTT-40 ve YBDÖ-Toplam puanı klinik şiddet kriterlerini karşılayan kadın öğrencilerin yüzdesi bu ölçekler için klinik şiddet kriterlerini karşılayan erkek öğrencilerinkinden daha yüksektir. Analizler ayrıca, Çalışma 2'ye katılmayı onaylayan öğrencilerin, onaylamayan öğrencilere kıyasla daha yüksek düzeyde ED ve ilgili psikopatolojiye sahip olduğunu göstermiştir. Çalışma 2'nin katılımcıları 38 kadın üniversite öğrencisinden oluşmaktaydı, ve katılımcılar seçkisiz olarak 6 oturumluk- Sağlıklı Yeme Tutum ve Davranışları Grup Programına (deney grubu), tek oturumluk - Yeme Bozuklukları ve Beden Memnuniyetsizliği: Grup Çalışması (aktif kontrol grubu)'na ya da beklemeye liste kontrol grubuna atanmıştır. Sonuç ölçütleri olarak YBDÖ, GYST- 4R, Beden Şekli Anketi (BŞA), Duygu Düzenleme Güçlüğü Ölçeği-16 (DDGÖ-16) ve Grup Geri Bildirim Formu uygulanmıştır. Analizler, deney grubunda YBDÖ alt boyutları ve toplam puanı, BŞA, DDGÖ-16 ve GYST- 4R'nin Zayıflığın/Düşük Beden Yağının İçselleştirmesi alt boyutunda başlangıçtan grup sonrası ölçüme ve başlangıçtan 1 aylık takip değerlendirmesinde aktif ve bekleme listesi kontrol gruplarına göre istatistiksel olarak anlamlı olarak daha yüksek düzeyde gelişime yol açmıştır. Bu sonuç ölçütlerindeki gelişim için etki büyüklüğü büyük etkiyi yansıtmıştır. Deney grubu aynı zamanda yüksek düzeyde uygulanabilirlik ve kabul edilebilirlik ortaya koymuştur. Bilgilendiricilik, eğlenceli olması ve grup arkadaşları ile iyi uyum ve yakınlık bu programın en beğenilen yönleri olarak bulunmuştur. Sonuç olarak, bu çalışmanın bulguları, İstanbul'daki üniversite öğrencileri arasındaki durum göz önüne alındığında, YB semptomları ve ilgili problemleri hedef almanın önemini vurgulamaktadır. İyi düzeyde uygulanabilirliği, kabul edilebilirliği ve ön etkinlik bulguları ile Sağlıklı Yeme Tutum ve Davranışları Grup Programı, Türk kadın üniversite öğrencileri arasında YB ile ilişkili psikopatoloji, beden memnuniyetsizliği, duygu düzenleme güçlükleri ve zayıflık/düşük beden yağının içselleştirilmesinin azaltılmasında faydalı olacaktır.