Kültürel mirasın bütünleşik koruması için bir alan yönetim modeli önerisi: Ordu tarihi kent merkezi örneği

Tarihi kentler, geçmiş medeniyetlerin izlerini günümüze taşıyan, insanlık tarihine ışık tutan, toplumsal hafızanın vazgeçilmez ve korunmaya değer önemli kültürel miras alanlarıdır. Türkiye'de 1950'li yıllardan sonra sanayileşmenin yaygınlaşmasıyla, kırsaldan kentsel alanlara doğru yaşanan göçlerle birlikte hızlı nüfus artışının getirdiği kentleşme baskıları, hızla büyüyen kentlerin tarihi kent merkezlerinde geri dönülemez değişimlere neden olmuştur. Bu anlamda, kentsel ve mimari koruma süreçleri, kentin kültürel ve tarihi kimliğinin sürdürülebilirliği için kritk öneme sahiptir. Ülkemizde tarihi koruma alanında bugüne kadar bazı önemli adımlar atılmış, ancak alan yönetimi kavramı ve benzer geleneksel tarihi alanlardaki uygulama sorunlarının üstesinden gelmek için yönetim planları henüz gerektiği kadar yaygınlaşmamıştır. Bu sorunların, büyük ölçüde, planlama, kentsel ve mimari korumayı kapsayan ve tüm paydaşları koordine eden yasal bir çerçeveye paralel entegre bir alan yönetim sisteminin eksikliğinden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu açıdan, alan yönetimi, korumada bu olumsuz süreci önlemek ve tersine çevirmek için vazgeçilmez bir aşama olmalıdır. Bu da, sadece koruma yönetimi ve planlaması ile değil, üst düzey politikalar ve uygulama süreçlerinin eşgüdüm içinde ele alınmasıyla sağlanabilir. Bu tez çalışması kapsamında; Ordu'nun eski kent merkezinin tarihi kentsel kimliğini ve geleneksel dokusunu yansıtan önemli bir alan olan Ordu Tarihi Kentsel Sit Alanı çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Birinci bölümde tezin konusu, sorunların tanımı, çalışmanın amacı ve araştırma yöntemi açıklanmıştır. İkinci bölümde, tarihi koruma kavramının tarihsel süreçteki gelişimi, mimari ve kentsel koruma, koruma planlaması ve Türkiye'de yasal mevzuata yansımaları incelenmiştir. Üçüncü bölümde, alan yönetimi kavramı ve yönetim planları, küresel koruma kurumları tarafından belirlenen ilgili uluslararası kılavuzlar ve Türkiye'de alan yönetimine ilişkin yasal çerçeve incelenmiştir. Ayrıca, Dünya'dan ve Türkiye'den seçilen, başarılı sonuçlar elde etmiş tarihi kentler ve sistemleri incelenmiştir. Dördüncü bölümde, Ordu tarihi kent merkezi ve çalışma alanı olarak tanımlanan tarihi kentsel sit alanı hakkında genel bilgiler, kentin tarihsel gelişimi, daha önceki planlama faaliyetleri, koruma çalışmaları ile çalışma alanının mevcut fiziksel, sosyoekonomik, yönetsel ve organizasyonel, hukuki ve finansal durumu ayrıntılı olarak analiz edilmektedir. Daha sonra, alanda yapılan sosyal anket çalışmasına dayalı olarak çalışma alanının sosyoekonomik özellikleri analiz edilmiştir. Bölgeden sorumlu iki yerel otoriteyle yapılan yarı yapılandırılmış görüşmelerde sağlanan bilgilere dayanarak idari ve organizasyonel yönlerin yanı sıra mali kaynaklar ve araçlar incelenmektedir. Önceki bölümde yapılan analiz verilerine bağlı olarak, beşinci bölümde Ordu Tarihi Kentsel Sit Alanı'nın yönetim planı ve modelinin geliştirilmesi amacıyla değerlendirmesi, değerlerin, sorunların, fırsatların ve tehditlerin tanımlandığı bir SWOT çalışması aracılığıyla yapılmaktadır. Altıncı bölümde, Ordu Tarihi Kentsel Sit Alanı için, bütünleşik ve sürdürülebilir bir koruma için temalar, hedefler ve eylemler tanımlayan bir miras yönetimi modeli ve planı geliştirilmiş, ardından önce kullanıcı odaklı bir yönetim modeli önerisi ve ardından bir veri tabanı modeli için ek öneriler yapılmaktadır. Yönetim modeli önerisi, özellikle Anadolu'da ve Karadeniz Bölgesi'nde büyüyen orta ölçekli Anadolu kentleri içindeki tarihi kentsel alanlardaki kayıpları önleyecek ve daha başarılı bir koruma sürecine yol gösterecek bir çerçeve oluşturmayı amaçlamaktadır. Yedinci ve son bölümde ise tez kapsamında elde edilen önemli bulgular vurgulanarak, öneriler kısaca tartışılmaktadır.