Hidrolojik proses modelleri ile havza şebeke modelleri entegrasyonu: Darlık havzası örneği

Dünya nüfusun hızla artması, buna bağlı olarak tarım ve hayvancılık sektörlerindeki gelişme, iklim değişikliği gibi faktörlerle birlikte toprak ve su kaynaklarının üzerindeki baskı her geçen gün artmaktadır. Bu nedenle, şimdiki ve gelecek nesiller için su kaynaklarının uygun bir şekilde yönetilmesi ve geliştirilmesi gerekmektedir. Su, gezegenimizde canlı hayatının devamlılığı açısından oldukça büyük bir öneme sahiptir. Ayrıca, insanların doğa ile olan ilişkisi ve ulusal ekonominin gelişimi yönünden su, önemli bir sosyal faktördür. Model, mühendislerin, planlama uzmanlarının ve ekonomistlerin, bir sistem için aldıkları kararların ya da uyguladıkları politikaların etkilerini tahmin etmek amacıyla kullandığı bir araçtır. Modeller gerçek sistemlere uygulanarak, bu sistemlerin daha rahat anlaşılmasına imkan sağlamakta gerek işletme ve yönetim, gerek tasarım konusunda mühendislere katkı vermektedir. Mevcut su kaynaklarının korunması, sürdürülebilir olarak yönetilebilmesi ve gelecekte meydana gelebilecek olası senaryoları değerlendirmek adına su kaynakları modelleri son yıllarda oldukça önem kazanmış ve yaygınlaşmıştır. Bütünleşik havza yönetimi açısından önemli olan su kaynakları modellerinden, sağladıkları kolaylıklardan ve olanaklardan bu çalışmada kısaca bahsedilmiştir. Hidrolojik proses modeli olarak kullanılan WEAP, SWAT, HEC – HMS, MIKE SHE, HSPF, AGNPS ve havza şebeke modeli olarak kullanılan MODSIM, RIBASIM, GOLDSIM ve STELLA modelleri dünyada yaygın bir şekilde kullanılan model programlarıdır. İstanbul'da toplamda 7 adet su toplama havzası bulunmaktadır. Bunlar Avrupa yakasında, Alibeyköy, Büyükçekmece, Sazlıdere ve Terkos havzaları; Anadolu yakasında ise Elmalı, Ömerli ve Darlık havzalarıdır. Darlık Havzası, İstanbul nüfusunun %11'inin su ihtiyacını karşılamaktadır. Gelecek yıllarda önemi daha da artacak olan bu havzada yapılmış önceki çalışmalarda Darlık Deresi ve kollarından çok, Darlık Baraj Gölü ve gölün su kalitesi üzerine yoğunlaşılmıştır. Bu çalışmada, yapılan arazi çalışmalarında enkesit ve ortalama hız ölçümleri yapılmış, bu çalışmaların sonuçları gösterilmiş, elde edilmiş verilerden debi hesapları yapılmıştır. Elde edilen veriler model katsayı hesaplamalarında kullanılmıştır. MODSIM modeline tanımlanacak althavzalar, bir Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) programı olan ArcGIS 10.2 ile uyumlu çalışabilen ArcSWAT (Water Delineation Tool) ile hesaplanmıştır. Havza şebeke modeli olarak bu çalışmada kullanılacak olan MODSIM modelinin kurulum aşaması adım adım anlatılmış, Cüceloğlu (2013) tarafından yapılan çalışmada hidrolojik proses modeli olarak kullanılan WEAP modelinden alınan veriler MODSIM modelinde hidrolojik hidrograf öteleme yapılarak çalıştırılmıştır. Çalışmada bu iki modelin entegrasyonu amaçlanmıştır. İstanbul'un yüzeysel su kaynakları üzerindeki baskı artan nüfus ve değişen iklim ile birlikte sürdürülebilir havza yönetiminin önemi de her geçen gün artmaktadır. Bu kapsamda, İstanbul'a su temin edilen barajların optimum işletilmesi önemli hale gelmektedir. MODSIM modeli bu amaçla kullanılabilecek yazılımlardan önemli bir tanesidir. Dolayısıyla bu çalışma, gelecekte yapılabilecek çalışmalar için altlık teşkil etmektedir. Bu çalışma kapsamında MODSIM modeli, WEAP modeli çıktıları ile başarılı bir şekilde entegre edilerek İstanbul'a içme suyu temin eden önemli bir havzasında uygulanmıştır. Böylece, Türkiye'de gelecekte bu konuda gerçekleştirilecek araştırmalarda MODSIM modelinin kullanılabilmesi için bir kılavuz niteliği de taşımaktadır.