Horasan Türkçesinin Kelat-i Nader ağzı üzerine

İran'da birbirinden dilbilimsel farklarla ayrılan çok sayıda Türk dili konuşulmaktadır. Bunların en bilinenleri arasında Azerbaycan Türkçesi, Kaşkay Türkçesi, Halaç Türkçesi ve kısmen Horasan Türkçesi sıralanabilir. Bu çalışmanın odak noktasını teşkil eden Horasan Türkleri yüzyıllar boyunca bugünkü İran'da üç ayrı eyaletten meydana gelen Horasan bölgesinin Kuzey Horasan ve Rezevi Horasan eyaletlerinde dağınık biçimde ve genellikle Fars ve Kürt halklarıyla birlikte yaşamaktadırlar. Şu ana değin Güney Horasan'da konuşulan herhangi bir Türkçe değişkeye rastlanmamıştır. Bu çalışmada Rezevi Horasan'ın kuzeyinde, Kelat şehrinde yaşayan Horasan Türklerinin konuştuğu ağızlar sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözdizimi düzeylerinde ele alınmaktadır. Kelat şehrinde Türkler, İrani dillerin konuşurları olan Kürtler, Lorlar ve Farslar ile iç içe yaşamaktadırlar. Farsçanın, İran'ın tek resmî ve dolayısıyla baskın ve prestijli dili olduğu için diğer dilleri etkilediği gibi bölgedeki Türkçe ağızlar üzerinde de bütün dilbilimsel düzeylerde etkileri bulunmaktadır. 2022 yılında yapılan alan çalışmamızda ve bu çalışmaya dayalı araştırma ve incelemeler sonucunda Horasan Türkçesinin Kelat ağzının iki alt ağız grubu bulunduğu saptanmıştır. Bu iki alt ağız grubunun oluşumunda farklı etkenler rol oynamıştır. Söz konusu etkenler şunlardır: Yerli halk olan Horasan Türkleri, bölgeye sonradan ve muhtemelen Azerbaycan'dan göç ettiği ileri sürülen Türkler, diğer birkaç köyde yaşayan Türk dışı etnik grupların konuştuğu değişkeler. Yerli ve göçmen ağızları arasında leksikal, sesbilgisel ve biçim bilgisel düzeylerde önemli farklılıklar vardır. Bunlardan ilki söz başı /b/ sesinin korunması veya /v/'ye gelişmesi; ikincisi ise öğrenilen geçmiş zaman işlevinde -Ib, -IbdIr veya -mIş eklerinin kullanılmasıdır. Göçmen ağzı konuşurlarının, kaynaklarda herhangi bir somut not ya da belge bulunmamakla birlikte, Azerbaycan'dan bölgeye göç ettiği ileri sürülmektedir. Horasan Türkçesinin yerli ağzında söz başı /b/ ünsüzü /v/ sesine vii gelişmiş, göçmen ağzında ise /b/ ünsüzü korumuştur. Horasan Türkçesinin yerli ağzında öğrenilen geçmiş zaman eki olarak -Ib eki, göçmen ağzında ise hem -mIş hem de -Ib eki kullanılmaktadır. Bazı kelimeler iki ağızda farklı şekillerde kullanılmaktadır. Örneğin kardeş anlamındaki sözcük, yerli ağızda äké, göçmen ağzında qardaş'tır. Çalışmada yararlanılan metin bölümü derlenen ses kayıtlarına dayanılarak oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Horasan Türkçesi, Kelat Ağzı, Kelat-i Nader, İran Türk Ağızları.