İ.Kant'ın bilgi teorisinde öznenin kurucu rolü

Kant Transsendental Felsefe'sinde, bilinen nesneden ziyade, öznenin nesneyi bilme kosullarını inceler. Çünkü Kant'a göre nesne, öznenin sahip olduğu yetiler aracılığıyla kurulan bir tasarımdır. Özne bu yetiler sayesinde, hem nesneyi hem de nesnenin bilgisini kuran varlıktır. Bu nedenle Kant, bilginin nesneye uyması gerektiği varsayımını bir kenara bırakarak; nesnenin, öznenin bilme kosullarına tabi olduğuna dikkat çekmektedir. Kant, Kopernik Devrim'i olarak adlandırdığı bu hipotezini Saf Aklın Elestirisi'nde, doğrulamaya çalısır. Kant'ın bilgi teorisinde özne, Duyarlık, Hayalgücü ve Düsünme yetilerine sahip olan varlıktır. Özne, bu yetiler vasıtasıyla önce nesneyi sonra da nesnenin bilgisini kuran varlıktır. Duyarlık yetisi, a priori formları olan mekan ve zaman vasıtasıyla nesnenin görüsel karsılığının yani deneyim nesnesinin elde edildiği yetidir. Mekan ve zaman, özneye ait a priori formlar olduğundan, nesne öncelikle bu formlar sayesinde kurulmaktadır. Bu nedenle nesnenin mekan ve zamandan bağımsız varlığı bizim için her zaman bilinmez olarak kalmaktadır. Duyarlık yoluyla edinilen tasarımlar, hayalgücünün sentezleme faaliyeti tarafından kavranılır hale getirilir. Sentez bir diğer tasarımlama edimidir çünkü kendiliğinden birlik göstermeyen parçalara bir birlik kazandırılmaktadır. Sentezlenen bu tasarımlar, anlama yetisinin saf a priori kavramları olan kategorilerin altına konulmasıyla düsünülür hale gelir. Düsünme, görüde verileni görmeden birlestirme faaliyeti olduğundan yine bir tasarımlama, kurma faaliyetidir. Böylece, duyarlık aracılığıyla nesne, öznenin sahip olduğu a priori formlarla biçimlenerek öznenin bir tasarımı olarak kurulur, hayal gücünün sentezleme faaliyeti ile kavranılır hale getirilir ve anlama yetisinin faaliyeti ile düsünülür. Anlama yetisinin düzenlediği ve kurduğu nesneler, ancak aklın kurulusunu gerçeklestirebildiği bir bütünün içinde birbirleriyle bağıntıya girerek deneyimi mümkün kılar ve doğanın bilgisini sağlayabilirler. Kant'ın bilgi teorisinde özne, bu yetilerle önce fenomenler dünyasını, daha sonra bu dünyaya iliskin bilgisini kurar. Ben'nin duyarlıktan gelen görü çoklusunu kategoriler altına getirme faaliyeti sırasında ?bilinçli algılama? (apperception) gerçeklesir. Bilinçli algılama nesne karsısında bu algılamayı yapan özne olduğunun farkına varmadır ve nesne asıl bu asamada kurularak özne için bir nesne haline gelir. Özne bu asamada hem bilgiyi kurmakta hem de bilgiyi kuranın kendisi olduğunun bilincine varmaktadır. Böylece nesne, sırasıyla öznenin su eylemleri aracılığıyla kurulmaktadır: · Duyarlığın a priori formları olan mekan ve zaman sayesinde bizim için bir duyusal görü haline geldiğinde, · Hayal gücünün sentez eylemi sırasında, · Anlama yetisinin eylemi aracılıyla yargıda · Özne bütün bu eylemleri yapanın kendisi olduğunun bilincine vardığında · Aklın yargılar üzerindeki eylemi ile bir bütünlük içine sokulduğunda kurulmus ve özne için bir nesne haline gelmis olur.