İbn Ebî Hâtim'in el-İlel adlı eserinde metin yönünden illetli saydığı rivayetler

Hicrî ikinci asırda hadis rivayetinin sistemleşmesiyle beraber hadis tenkit faaliyeti gelişme kazanmıştır. Rivayetlerin isnad ve metinlerine dair olan bu tenkit faaliyeti, son dönemlerde oryantalist ve modernist bakış açılarının yaygınlık kazanmasıyla beraber yeniden gündeme gelmiştir. Muhaddislerin metin/muhteva tenkidi ile ilgilenmedikleri iddiası, son dönem araştırmacıların tartıştıkları bir konu olmuştur. Bu anlamda ortaya atılan iddiaya cevaben, muhaddislerin metin/muhteva tenkidi ile ilgilendikleri görüşü de kimi çalışmalarda savunulmuştur. Bu çalışmaların bir kısmında ise metin/muhteva tenkidinin izlerinin ilel eserlerinde özellikle de İbn Ebî Hâtim'in (v. 327/938) el-İlel'inde bulunduğu ifade edilmiştir. Bu çalışmada son dönemlerde revaçta olan muhaddislerin metin/muhteva tenkidi ile uğraşıp uğraşmadıkları meselesi İbn Ebî Hâtim'in, el-İlel'inde metnine yönelik illet değerlendirmeleri yaptığı rivayetler üzerinden ele alınmıştır. Tespit edilen metni illetli rivayetlerin tek tek incelenmesi sonucunda el-İlel'de hadislerin sadece senedine bakılarak metnin göz ardı edildiğine dair çıkarımların isabetli olmadığı, bilakis eserde sınırlı sayıda da olsa metinle alakalı tenkitlerin bulunduğu görülmüştür. Bununla birlikte bu değerlendirmelerin modern dönemde kastedilen anlamda metin/muhteva tenkidi olarak değerlendirilmesinin de uygun olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca el-İlel'deki rivayetlerin incelenmesi sonucunda, ilel ilminde genellikle sika râvilerin rivayetlerinin ele alınmasıyla beraber zayıf râvilerin rivayetlerinin de değerlendirildiği görülmüştür. Bunun yanında el-İlel'de, illetin ortaya çıkarılması esnasında kullanılan bazı kavramların müteahhir dönemde yapılan tanımlamalardan kimi zaman farklı ve daha kapsamlı bir şekilde yer verildiği tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: İllet, İbn Ebî Hâtim, el-İlel, metin, metin/muhteva tenkidi.