İbnü'l-Arabî'nin te'vil anlayışı ve Vahdet-i Vücûd metafiziğinde âyetle istidlal olgusu

İlahî sözün anlaşılmasında nasıl bir yöntemin takip edileceği sorusu, te'vil probleminin temelini oluşturmaktadır. Kur'an ilimleri, rivâyet malzemesi ve dil-belâgat ilimlerinden istifadeyle nasların anlaşılmasına dayanan tefsir faaliyeti, ilahî kelâmın anlaşılmasında esas olsa da nas ile olgu arasında dinamik bir ilişkinin kurulmasında daha üst ve kuşatıcı bir yorumlama faaliyetine duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmamaktadır. Bu bağlamda İslam düşünce geleneği içerisinde geliştirilmiş farklı te'vil sistemlerinin varlığından söz etmek mümkündür. İbnü'l-Arabî'nin geliştirdiği Vahdet-i vücûd nazariyesi, bir yandan Tanrı-âlem ilişkisini açıklamayı hedeflemiş, diğer yandan büyük mushaf olan âlem ile onun bir numunesi olan insanın ve nihâyet asıl mushafın yani Kur'an-ı Kerim'in anlaşılmasında bütünlüklü bir perspektif sunma iddiasıyla ortaya çıkmıştır. Bu çalışma İbnü'l-Arabî'nin te'vil anlayışını, el-Fütûhâtu'l-Mekkiyye ve Fusûsu'l-Hikem eserleri kapsamında hem teorik hem de pratik zeminde incelemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda ilk bölüm, İbnü'l-Arabî metafiziğinin anlaşılmasında temel teşkil eden varlık ve bilgi bahislerine ayrılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümü, İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i vücûd metafiziğinde te'vil meselesine ayrılmış olup tezin asıl problematiğinin işlendiği kısımdır. Üçüncü bölüme gelince, burada İbnü'l-Arabî'nin teorik zeminde sunduğu arka plana ne ölçüde riâyet ettiği, temsil kabiliyeti yüksek örnekler üzerinden incelenmiştir. Bu sayede onun, metafizik düşüncesi ışığında âyetleri yorumlarken dil ve delâlet sınırlarına ne ölçüde bağlı kaldığı ortaya konulmuş olacaktır.