İdari yargı kararlarında çevresel başvuru hakkı

Kamu yönetiminde izin ve ruhsat işlemlerine imza atan ve denetim ve kontrol görevlerini üstlenen devlet çevrenin korunmasında başat bir role sahiptir. Ancak, çevresel değerlerin aynı zamanda ekonomi politikalarının konusu olması nedeniyle bu alanın yalnızca devletin korumasına terk edilmesi etkin ve başarılı bir sonuç verememektedir. Bu nedenle, çevre koruma alanına bireylerin, sivil toplum örgütlerinin, gönüllü çevre platformlarının, meslek kuruluşlarının dahil edilmesi sürece etkinlik kazandıracaktır. Ayrıca, örgütlü yapıları, uzmanlık bilgileri ve ekonomik güçleri nedeniyle sivil toplum örgütleri ile meslek kuruluşlarının çevre davalarını daha güçlü bir şekilde yönetmeleri olanaklıdır. Hukuk düzenince kabul edilen çevre hakkının teoriden pratiğe geçmesinde hakkın tanınması kadar yargı tarafından korunmasının istenilebilmesi de önemlidir. Bu çerçevede, çevresel etki yaratması muhtemel proje ve faaliyetlere izin ve ruhsat veren işlem ve kararların, çevresel zarara neden olan eylemlerin yargıya taşınması çevre koruma alanında etkin ve verimli bir sonuç yaratacaktır. Ancak, çevre hakkının korunması amacıyla hukukun imkânlarından yararlanılabilmesi yargıya erişim ile mümkün olmaktadır. Yargıya erişim alanında ise karşımıza dava ehliyeti ve yargılama giderlerinden oluşan dava masrafları çıkmaktadır. Yargıya erişimde önemli bir kavram olan dava ehliyeti, özel hukuk davalarında hak ihlali olarak düzenlenmişken, idari yargı alanında açılan iptal davalarında ise menfaat ihlali kavramı ile düzenlenmiştir. Anayasa ve Çevre Kanunu'nda yer alan düzenleme ile "herkes" çevre hakkının öznesi sayılmış durumdadır. Ancak, çevre hakkına dayanılarak yapılan yargısal başvurularda yargı yerlerinin dava ehliyeti ve bu alanda menfaat ihlali kavramına yönelik yorumları, hukuk düzenince "herkese" tanınan çevre hakkının yargısallaşması sürecinde yargıya erişimi etkileyen önemli bir husustur. Toplumsal çevre bilinci, çevresel varlıklara ilişkin algı, yargının idarenin alanına olan mesafesi, insan hak ve özgürlüklerine ilişkin birikimi yargı kararlarını etkilemekte ve çoğu zaman hukuk sisteminde yer alan düzenlemeyi daraltan, çevre hakkı bağlamında yargıya erişimi güçleştiren kararlara neden olmaktadır. Çalışma kapsamına alınan yargı kararlarında, çevre hakkının yargısallaşması yolunda dava ehliyetinin oldukça dar yorumlandığı, hukuk sisteminde "herkese" tanın bu hakkın, ikamet ve mülkiyet şartları gibi coğrafi kavramlara bağlanarak, dar bir bölgede yaşayan halka özgülendiği görülmüştür. Ayrıca, hakkın kapsamına yönelik değerlendirmelerin yalnız insan merkezli bir bakış açısıyla yapıldığı görülerek, doğada yer alan diğer canlı varlığın haklarına ya da gelecek kuşakların çevre hakkına dönük kapsamlı ve derinlikli bir değerlendirmeye de rastlanamamıştır. Çalışmada literatür taraması yapılmakla birlikte, önemli ölçüde yargı kararlarından yararlanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çevre hakkı, yargısal koruma, yargıya erişim, dava ehliyeti, menfaat ihlali, yargılama maliyetleri.