İnşaat öncesi süreçte entegre alternatif maliyet ve süre analizi için gerekli maliyet faktörlerinin belirlenmesi

İnşaat sektörü son yıllarda hızlı bir büyüme göstermiş ve diğer sektörler gibi inşaat sektörü de küreselleşmenin etkisi altında kalmıştır. Ülke sınırlarının kalkması, yerel pazarların tüm ülkelerden yüklenicilere açılmasına neden olmuştur. Artan rekabet koşulları yüklenicilerin milyon dolarlık isleri çok küçük maliyet farklılıkları ile kaybetmelerine sebep olmaktadır. Bu nedenle ihale ve inşaat öncesi süreçlerde yürütülen maliyet analizi çalışmaları önem kazanmaktadır. Alternatif maliyet ve süre kalemlerinin tespit edilip proje bütçesinin alternatiflendirilmesi, yüklenicilerin sektörde tutunmalarına olanak tanımaktadır. Bu tez çalışmasında inşaat öncesi süreçte entegre alternatif maliyet ve süre analizi için gerekli olan maliyet kalemlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın üç ana hedefi vardır; (1) alternatif maliyet ve süre analizi yapmak için gerekli faktörlerin belirlenmesi; (2) geleneksel alternatif maliyet ve süre analizi yaklaşımlarının belirlenmesi; (3) tespit edilen faktörler ile geleneksel alternatif maliyet ve süre analizi yaklaşımlarında kullanılan faktörlerin kıyaslanması neticesinde, entegre bir sistem gerekliliğinin gösterilmesi. Tez çalışması kapmasında detaylı literatür taraması ve 2 set mülakat görüşmeleri yapılmıştır. Mülakat görüşmelerinin birinci seti ön görüşmeler olarak adlandırılmış ve üç uzman ile gerçekleştirilmiştir. İkinci seti oluşturan görüşmeler alanında uzman sekiz kişi ile yapılmıştır. Katılımcılar, tezin amaçlarına paralel olarak ticari, konut ve altyapı projeleri uzmanları arasından seçilmiştir. Ön görüşme katılımcılarının deneyim süreleri 10, 16 ve 20 yıldır. Bu katılımcıların güncel pozisyonları ise sırasıyla proje yöneticisi, teknik ofis müdürü ve yönetici ortaktır. İkinci set görüşme katılımcılarının deneyim süreleri ise 10 ila 22 yıl arasında değişmektedir. Bu katılımcıların güncel pozisyonları ise proje kontrol şefi ve yönetici olarak belirlenmiştir. Yapılan detaylı literatür taraması ile öncelikli olarak proje bedelini etkileyen maliyet kalemleri belirlenmiştir. Daha sonra bu maliyet kalemleri, alternatif proje maliyeti oluşturabilecek kalemler olarak ayrıştırılmıştır. Bu çalışmayı takip eden ön görüşmeler ile, katılımcı görüşleri neticesinde alternatif maliyet kalemleri genişletilmiş ve gereksinimler listesi oluşturulmuştur. Oluşturulan bu liste, ikinci set mülakat görüşmelerinde katılımcılara sunulmuş ve listedeki faktörlerin doğrulaması bu görüşmeler ile yapılmıştır. Toplam 34 faktör belirlenmiş ve belirlenen bu faktörler beş ana başlık altında toplanmıştır; ekipman, ekip, saha ulaşım ve lojistik, yapım süreçleri, yapım yöntemleri. Ekipman ana başlığı altında 12 farklı alternatif maliyet kalemi belirlenmiştir. Ekip ve yapım yöntemi ana başlıklarının her birinin altında ise 6 adet faktör yer almaktadır. Saha ulaşım ve lojistiği ile yapım süreçlerinin her birinin ana başlıkları altındaki faktör sayısı ise beştir. Her bir ana başlık altındaki faktörler detaylı şekilde incelenmiş ve bu faktörlerin nasıl alternatif proje maliyeti oluşturdukları tartışılmıştır. Görüşmelerde katılımcılardan aynı zamanda geleneksel alternatif maliyet ve süre çalışmalarıni açıklamaları istenmiştir. Bu kapsamda, katılımcılar geleneksel alternatif maliyet çalışmalarının detaylarını iletmişler ve bu sayede çalışmanın ikinci amacı gerçekleştirilmiştir. Son olarak katılımcılar, çalışmanın ilk amacı kapsamında belirlenen maliyet kalemlerinden hangilerini geleneksel çalışma yöntemlerinde kullandıklarını belirtmişlerdir. Katılımcıların, onaylarına sunulan gereksinim faktörlerinden hangilerini güncel alternatif maliyet analizi yaklaşımlarında kullandıkları ve bu faktörlerin maliyeti nasıl etkilediği hususunda görüşleri alınmıştır. Elde edilen veriler, katılımcıların uzmanlık alanları bazlı olarak gruplanarak incelenmiştir. Buna göre, geleneksel alternatif maliyet analizi yaklaşımları konusunda elde edilen bulgular iki ticari yapı uzmanı, iki üst yapı uzmanı ve dört altyapı projeleri uzmanlarının görüşlerini yansıtmaktadır. Elde edilen veriler göstermektedir ki, ihale ve inşaat öncesi süreçlerde yürütülen alternatif maliyet ve sure analizi çalışmaları, incelenen 3 proje tipi için de benzerlik göstermektedir. Tüm proje tipleri, ekipman secimi, sayısı ve kiralanması yahut satın alınması bazlı alternatifler oluşturmakta ve değerlendirmeler yapmaktadır. Yalnızca altyapı projelerinde, diğer iki proje tipinden farklı olarak güzergâh seçimi ve güzergâh alternatiflendirilmesi önem oluşturmaktadır. Hem altyapı hem de ticari yapı projelerinde ekip içeriği ve sayısı bazlı alternatifler oluşturulmakta ve proje bütçesi bu alternatifler baz alınarak değerlendirilmektedir. İnşaat yapım yöntemi ise, tüm proje katılımcıları tarafından güncel alternatif maliyet ve sure analizi çalışmalarında değerlendirilen bir başka unsur olarak belirtilmiştir. Çalışmadan elde edilen bir diğer veri ise, yürütülen inşaat projesi çeşidine göre değerlendirilen alternatif maliyet analizi kalemlerinin değişiklik gösterdiğini açığa çıkarmıştır. Buna göre, ticari projelerin maliyet alternatiflendirilmesinde ele alınan ana faktörler; ekipman ve inşaat metodu ana başlıkları altında yoğunlaşmaktadır. Konut projelerinde ise ekip ana başlığı altındaki faktörlerin, alternatif maliyet analizi çalışmalarında dikkate alınmadığı açığa çıkmıştır. Bunun nedeni, konut tipi projelerde işçiliğin büyük ölçüde taşere edilmesidir. Ana yüklenici, taşere ettiği işçilik maliyetlerine dair verilerin alternatiflendirilmesini, alt yüklenicilere bırakmıştır. Altyapı projelerinde diğer iki proje tiplerine göre daha fazla faktörün maliyet alternatiflendirilmesinde kullanıldığı görülmüştür. Bunun temel nedeni, altyapı işlerinin ticari ve konut projelerine nazaran daha karışık olmaları ve yatayda ilerlemeleri neticesinde güzergâh değişikliği alternatifi sunmasıdır. Tasarımın ihale dokümanlarında kesinleşmediği altyapı projelerinde, güzergâh ve yapım yöntemleri seçimi, ana alternatif maliyet kalemlerini oluşturmaktadır. Ekipman maliyeti, altyapı projelerinde en önemli ana maliyet kalemini oluşturmakta ve bu maliyet özellikle seçilen yapım yöntemine göre farklılık göstermektedir. Sonuç olarak bu tez, inşaat öncesi süreçlerde entegre sistemler için alternatif maliyet ve süre analizi için gerekli olan maliyet faktörlerini belirlemiştir. Bu belirleme, detaylı bir literatür taramasına ek olarak yürütülen görüşmeler ile sağlanmıştır. Elde edilen bulgular, katılımcıların uzmanlık alanlarına paralel olarak ticari projeler, konut projeleri ve altyapı projeleri için gerekli bulguları yansıtmaktadır. Buna ek olarak, güncel alternatif maliyet analizi çalışmaları ile belirlenen faktörlerden hangilerinin geleneksel yaklaşımda kullanıldığının tespiti sağlanmıştır. Bu çalışmadan elde edilen bulgular, entegre bir maliyet analizi sisteminin geliştirilmesi için kullanılabilir.