Türkçe'de deyimsellik, kalıplaşma ve yarı-belirlenmiş yapılanmalar

Bu çalışma, Türkçe'de deyimsellik, kalıplaşma ve yapılanma (construction) kavramlarının durumunu, yarı-berlilenmiş yapılanmalarla (YBY) sınırlı olacak şekilde incelemektedir. Bu kavramlar Türkçe'de birbirinden bağımsız olarak incelenmiştir ancak yapım-merkezli bir yaklaşım içerisinde veya sistematik bir biçimde derinlemesine araştırılmamıştır. Bu anlamda, muhtemeldir ki, bu çalışma, 'ayranı kabarmak' türünden temel deyimlerin ötesini görmeye çalışarak deyimsellik ve kalıplaşmanın sürem arz eden olgular olduğunu ve dilin ne kadar her yerine yayılmış olduğunu, Türkçe bağlamında, gösteren ilk çalışmadır. İnceleme, bu amaçla, üç kuramsal payanda üzerine inşa edilmektedir: Wray'in (2002) kalıpsallık kuramı, Wulff'un (2008) deyimsellik tanımı ve Goldberg'ün Bilişsel Yapılanma Dilbilgisi (BYB) (2005). Yarı-belirlenmiş, [Fiili-(y)A Fiili(y)A X mI Fiili] (ör. 'Gele gele sen mi geldin?') türünden yapılanmalar, hem biçim hem işlev açısından, özellikle de kiplik işlevi bakımından, derinlemesine incelenmektedir. YBY'lere dair ana bulgular şu şekildedir: i) bütünsel ve saydamsız doğaları gereği, kiplik üstü kapalı bir şekilde ifade edilmektedir; ii) en yaygın ifade edilen kiplik türü duysaldır (boulomaic); iii) YBY'lerin söylem içerisindeki temel işlevleri savuşturmak, eleştirmek ve/veya şikayet etmektir. Kiplik, deyimselliğin ve kalıpsallığın süremlilikleri ve BYB'deki yapılanma kavramının Türkçe'deki durumunun ve diller arasındaki yerinin araştırılması bağlamında, keşif mertebesinde ve başlangıç niteliğindeki bu çalışmanın katkı sağlayacağı ümit edilmektedir. Benzer şekilde, sözlükbilgisi/sözlükçülük ve Türkçe'nin yabancı dil olarak eğitimi alanlarında, yarı- belirlenmiş yapımların ön plana taşınmasının yararı olacağına inanılmaktadır.