İkdam gazetesindeki hikayeler üzerine bir inceleme (1894-1898)

Bu çalışmada, 19'uncu yüzyıl sonunda yayınlanmaya başlayan ve popüler bir yayın çizgisine sahip olan İkdam Gazetesinin "Hikâye-i Müntahabeler" başlıklı bölümünde yayınlanmış, büyük çoğunluğu Fransızcadan yapılan uyarlama ve tercümelerden oluşan, "pembe dizi" tadındaki popüler hikâyeler incelenmiştir. İnceleme 1894-1898 yıllan ile sınırlanmış ve bu dönemde yayınlanan 92 hikâyenin üzerinde çalışılmıştır. Bu hikâyelerin sekiz tanesi ise ayrıntılı bir metin tahliline tabi tutulmuştur. Bu hikâyeler, Osmanlı-İslam medeniyetinin Batı-Avrupa medeniyetine istihalesi sürecine "spontane" bir katkı yapmış, aşk, aile, arkadaşlık vb. değerlerin geleneksel referans çerçevelerinin dışına çıkarak dönüşmesine aracılık etmişlerdir. Bu yatay Batılılaşma yaklaşımının, toplumsal normların değişimini içselleştirerek gerçekleştirmesi, bu hikâyeleri, edebî değerlerinin basitliğine karşın, son derece güçlü ideolojik dönüşüm araçları haline getirmektedir. Söz konusu dönemde tesiri giderek daha çok hissedilen realist akımın yansımalarını taşımakla birlikte, bu hikâyelerde romantizm baskındır. Zaman ve mekân tasvirlerinde terkiplere dayalı nisbeten "ağır" bir dil kullanılırken, diyaloglara sade bir dil hakimdir. Böylece, "eğlendirerek eğitme" ilkesi çerçevesinde hedef okuyucu kitlesi geniş tutulmaya çalışılmıştır. Ciddî edebî değeri haiz olmayan bu hikâyeler, esas itibariyle, yeni bir anlatım türünün edebiyatımızda yerini almasının ilk örnekleri arasındadır.