İkili cinsiyet sisteminin ötesi: Türkiye'de non-binary olmak

Cinsiyet kimliğine dayalı ayrımcılık ulusal ve küresel düzeyde ciddi bir sorundur. Cinsiyet kimlikleri yaygın heteronormatif düzende ikili bir sistemde değerlendirilmektedir. Oysaki kendini ikili cinsiyet sisteminin dışında tanımlayan insanların varlığı ve görünürlüğü her geçen gün artmaktadır. Non-binary cinsiyet kimliklerine ilişkin farkındalık ve görünürlükteki artışa rağmen, farklı cinsiyet kimliklerine ilişkin yaygın bir kafa karışıklığı ve bu kimliklerin toplumda, medyada ve araştırmalarda temsiline ilişkin eksiklikler devam etmektedir. Bu tez çalışması kapsamında Türkiye bağlamında non-binarylerin cinsiyet kimlik gelişim deneyimlerinin derinlemesine incelenmesi ve queer bir perspektifle değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden Yorumlayıcı Fenomenolojik Analiz (YFA) deseninin kullanıldığı bu çalışmada amaçlı örnekleme yöntemi ile veriler toplanmıştır. Kendini ikili cinsiyet sisteminde tanımlamayan 11 gönüllü katılımcı ile yaklaşık 45 ila 75 dakikalık yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerde non-binarylerin cinsiyet kimliklerine dair ilk farkındalık deneyimleri, farkındalıktan kabul sürecine kadar yaşantıları, bu süreçteki duyguları ve davranışları, kimliklerini ifade biçimleri gibi sorulara yanıt aranmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler Yorumlayıcı Fenomenolojik Analiz (YFA) ile değerlendirilmiştir. Yapılan analiz sonucunda (1) "Kimlik gelişiminin dönüm noktaları" üst teması "Duyarlılaşma", "Bocalama-ikili tahayyül", "İkilik dışı kimlik inşası", "Otantik kimliği gerçekleştirme" ve "Süreğen keşif" alt temaları ile; (2) "Kimlik gelişimini etkileyen faktörler" üst teması "Cisheteronormatif sistem", "Yasal haklar" ve "Ayrımcılık ve ötekileştirme" alt temaları ile iki üst tema elde edilmiştir. Çalışma sonucunda oluşan temalar non-binary cinsiyet kimlik gelişimi hakkında temel bir çerçeve oluştursa da her katılımcının deneyiminin kendi özgü olduğu ve doğrusal gerçekleşmediği görülmüştür. Elde edilen bulgular, alan yazın doğrultusunda tartışılmıştır.