İkinci Dünya Savaşı Türk dış politikasında İsmet İnönü etkileri

Bu tez çalışmasında, 1939–1945 yılları arasında gerçekleşen İkinci Dünya Savaşı sürecinde Türkiye Cumhuriyeti'nin yürüttüğü dış politika, dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün liderliği bağlamında incelendi. Araştırmada, Türkiye'nin savaşın dışında kalmak yönünde izlediği tarafsızlık politikasının diplomatik zemini analiz edilerek, İsmet İnönü'nün bu süreçteki belirleyici etkileri ortaya konuldu. Çalışmada, savaş öncesinden itibaren Türkiye'nin İngiltere ve Fransa gibi Müttefik Devletlerle imzaladığı iş birliği deklarasyonları, Almanya ile yürütülen diplomatik ilişkiler, Sovyetler Birliği ile sürdürülen temkinli diyaloglar ve bu çerçevede geliştirilen tarafsızlık stratejileri dönemsel kronolojiye uygun şekilde ele alındı. Türk-Alman Saldırmazlık Paktı, Türk-Sovyet Saldırmazlık Deklarasyonu, Adana Görüşmeleri ve savaşın son evresinde gerçekleşen uluslararası konferanslar üzerinden Türkiye'nin konumu detaylandırıldı. Bu araştırmada temel birincil kaynaklar olarak Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı'na bağlı Cumhuriyet Arşivi, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, Millî Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi (ATASE), Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri, İsmet İnönü Vakfı Arşivleri ve dönemin Türk basını (Cumhuriyet, Ulus, Son Posta vb.) kullanılmıştır. Ayrıca İsmet İnönü'nün demeçleri, anıları ve söylevleri, dönemin siyasi karar süreçlerinin anlaşılmasında vazgeçilmez kaynaklar arasında yer almıştır. Bu yerli kaynaklara ek olarak, dönemin uluslararası diplomatik ilişkilerini ve dış politika reflekslerini değerlendirmek amacıyla üç ülkenin resmî arşivlerinden belgeler de kullanılmıştır. Bunlar arasında, British National Archives (London), Bundesarchiv (Berlin) U.S. Department of State (ABD) bulunmaktadır. Böylelikle hem Türkiye'nin kendi iç yazışma ve diplomatik karar süreçleri hem de dış dünyadaki yansımaları birlikte analiz edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre Türkiye, savaş boyunca Mihver ve Müttefik bloklar arasında denge siyaseti yürütmüş; İnönü'nün diplomatik çabaları sayesinde doğrudan çatışmadan uzak kalınmıştır. 1945 yılında Almanya'ya savaş ilan edilerek Birleşmiş Milletlere katılım sağlanmış; böylece savaş sonrası uluslararası düzende yer edinilmiştir. İnönü'nün liderliği, yalnızca savaş dönemini değil, Türkiye'nin uzun vadeli dış politika yönelimlerini de şekillendirmiştir. Anahtar Kelimeler: Diplomasi, İsmet İnönü, İkinci Dünya Savaşı, Mihver Devletler, Müttefik Devletler, Tarafsızlık (Denge) Politikası, Türkiye Cumhuriyeti, Uluslararası Konferanslar