İktisadi boyutuyla gıda arz güvenliği ve gıda krizi: Türkiye örneği

Bu tez çalışması, Türkiye'de gıda güvenliğini etkileyen makroekonomik değişkenleri ekonometrik bir çerçevede incelemesi bakımından literatüre önemli bir katkı sunmaktadır. Artan nüfus, iklim değişikliği ve küresel ekonomik dalgalanmalar karşısında gıda arz güvenliği, yalnızca tarımsal üretimle sınırlı kalmayıp, makroekonomik politikalarla doğrudan ilişkilidir. Çalışma, uzun dönemli ekonomik göstergelerle gıda üretimi arasındaki ilişkiyi analiz ederek, karar alıcılara sürdürülebilir ve veri temelli politika geliştirme konusunda yol gösterici olmayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle tez, hem akademik araştırmalara hem de tarım ve kalkınma politikalarına stratejik katkı sağlamaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de gıda güvenliğini etkileyen makroekonomik faktörleri uzun dönemli dinamikler çerçevesinde analiz etmektir. 1970–2020 dönemine ait yıllık veriler kullanılarak oluşturulan modelde, gıda üretim düzeyi (food) bağımlı değişken olarak ele alınmıştır. Bağımsız değişkenler ise enflasyon oranı (inf), hükümet harcamaları (gov), kişi başına düşen gelir (gdppc), ticaret açıklığı (trade), nüfus (pop), petrol fiyatları (oil) ve küreselleşme endeksi (glob) gibi makroekonomik göstergelerdir. Değişkenler arasında çoklu doğrusal bağlantı sorununun tespit edilmesi üzerine dört ayrı model oluşturulmuş ve serilerin durağanlık düzeyleri ADF ve PP testleriyle analiz edilmiştir. Eşbütünleşme ilişkisini test etmek amacıyla Pesaran vd. (2001) tarafından geliştirilen ARDL sınır testi uygulanmıştır. Test sonuçları, dört modelin tamamında uzun dönemli ilişkiyi doğrulamaktadır. Uzun dönem katsayıları değerlendirildiğinde, kişi başına düşen gelir düzeyindeki artışın gıda üretimini pozitif ve anlamlı şekilde etkilediği görülmektedir. Enflasyon ve petrol fiyatlarının etkisi sınırlı düzeyde kalırken, hükümet harcamalarının gıda üretimi üzerinde negatif etkide bulunduğu tespit edilmiştir. Hata düzeltme modeline göre, kısa dönemde yaşanan şokların uzun dönemde etkisinin ortadan kalktığı ve sistemin dengeye döndüğü görülmüştür. Sonuç olarak, Türkiye'de gıda üretim düzeyinin artırılması ve gıda güvenliğinin sağlanmasında ekonomik büyüme, gelir artışı ve kalkınma politikaları belirleyici rol oynamaktadır. Gıda güvenliği yalnızca tarımsal üretimle değil, aynı zamanda makroekonomik istikrar, nüfus artışı ve küreselleşme gibi çok boyutlu faktörlerle doğrudan ilişkilidir. Bu bağlamda çalışmada elde edilen bulgular, politika yapıcılar için önemli ipuçları sunmaktadır.