İktisadi ve idari yönleriyle umumi müfettişlikler (1863-1952)

Osmanlı ekonomisinde, 19. yüzyıla kadar devam eden fiskalist, provizyonist (iaşeci), geçimlik ve kapalı yapı, Tanzimat'la birlikte yerini dinamik, büyüyen ve gelişen bir ekonomik yapıya bırakmıştır. Bu dönemde kapitalist sistemi uygulayan Batı; sanayileşme, teknolojik gelişme, serbest ticaret, banka, sigorta ve özel mülkiyet gibi liberalizm kaynaklı modern iktisadi gelişmelere önem vermiştir. Osmanlı Devleti ise bu gelişmeler karşısında iktisadi geri kalmışlığın giderilmesi ve ekonomik büyümenin sağlanması için Batı tarzı liberal politikalardan faydalanmaya çalışmıştır. Osmanlı'da modern iktisadi büyüme çalışmalarından biri olan Umumi Müfettişlik teşkilatı, 1840 yılında Tanzimat reformlarının taşrada gerçekleştirilmesi amacıyla teftiş heyetleriyle başlamış ve 1863-1952 yılları arasında Osmanlı'da ve Türkiye'de üç dönemde kurumsal olarak kalkınma çalışmaları yapmıştır. Umumi Müfettişlikler, Osmanlı'da ve Türkiye'de kurulan ilk bölgesel kalkınma teşkilatıdır. Taşrada geniş reform hedeflerinin gerçekleştirilmesi ve iktisadi kalkınmanın sağlanması için olağanüstü yetkilerle çalışmıştır. Müfettişliklerin bölgesel kalkınmanın sağlanması için yapmış oldukları uygulamaların incelendiği bu çalışmada, ilk olarak müfettişliklerin görevli oldukları bölgede iktisadi geri kalmışlığın nedenlerini tespit etmekle başladığı görülmüştür. İkinci olarak, tespit edilen bu sorunların giderilmesi üzerine hazırladıkları projelerin merkeze rapor edildiği ve son olarak da merkezle iş birliği içerisinde projelerin uygulandığı görülmüştür. Uygulama sonucunda görevli olunan her bölgede farklı gelişme dinamiklerinin olduğu ve bunların ortaya çıkarılmaya çalışıldığı tespit edilmiştir. Teşkilatın, farklı zaman ve bölgelerde yaşanan isyan, ayrılık hareketleri ve doğal afetler gibi olumsuz durumlara rağmen merkezle taşra arasında bağlantının güçlenmesi ve kalkınmanın sağlanması için çalışmalar yaptıkları ifade edilebilir. Bu çalışmada, müfettişliklerin iktisadi, idari, mali ve imar alanlarında tespit ettikleri geri kalmışlığın sebepleri ve bu sorunların giderilmesi ile kalkınmanın sağlanması için yaptıkları reform ve kalkınma çalışmaları ortaya konmuştur. Ayrıca, devletin ve atanan müfettişlerin taşrada dönemin şartları ve görevli olunan bölgenin mevcut durumuna göre uyguladıkları kalkınma politikaları incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Bölgesel Kalkınma, Cumhuriyet Dönemi, Ekonomi Tarihi, Osmanlı Dönemi, Umumi Müfettişlik.