İlk atak ve yineleyici major depresyonu olan hastaların sosyodemografik, klinik ve nöropsikolojik değişkenler açısından karşılaştırılması

Major depresyon ruhsal hastalıklar içinde en fazla görülenlerden birisidir. Kronikleşme ve yineleme oranlarındaki yükseklikle beraber ciddi yeti kayıplarına yol açtığı bilinmektedir. Nöropsikolojik disfonksiyon major depresif bozukluğun yeti yitimine yol açan önemli nedenlerinden birisidir ve giderek daha fazla fark edilmeye başlanmıştır.Görüntüleme tekniklerindeki gelişmelerle birlikte depresyonda beynin çeşitli alanlarında farklılık ve yapısal değişikler olduğuna dair bilgiler giderek artmaktadır. Bu alanların işlevlerini değerlendirmede kullanılan nöropsikolojik test yöntemleriyle de bu bölgelerin yönettiği bilişsel fonksiyonların etkilendiğine dair kanıtlar vardır. Ancak birbiriyle çelişen verilerle de kaşılaşılmakta olup bunun hastalığın heterojen doğasıyla mı yoksa alta yatan daha farklı mekanizmalarla mı ilgili olduğu kesin ola-rak anlaşılamamıştır.Literatürde yinelemenin sık görülmesini belirleyen faktörlerle ilgili çok sayı-da araştırma olmakla birlikte depresyonun heterojen doğası yinelemeyi belirlemeyi veya öngörecek etmenleri bulmayı güçleştirmektedir. Bu nedenle bu araştırmada hastalığa özgü sık yinelemeyle ilişkili olabilecek çeşitli değişkenlerin etkisini ince-lemek, ayrıca ilk atak ve yineleyici depresyonun nörobilişsel olarak birbirinden farklı olup olmadığını araştırmak hedeflenmiştir.İlk defa ve yineleyici depresyon yaşayan hastaların çeşitli sosyodemografik faktörler, klinik özellikler ve bilişsel işlevler yönünden karşılaştırıldığı bu çalışma sonucunda ilk atak grubunda hastalık başlangıç yaşının yineleyici gruba göre anlamlı olarak daha yüksek olduğu, ilk atak ve yineleyici grupta kadın hastaların ağırlıkta olduğu ancak yinelemeyle birlikte cinsiyete özgü farklılıkların azaldığı görülmüştür. Erkek hastaların örneklemdeki sayısının düşük, melankolik özellikli depresyon oran-larının kadınlara kıyasla daha yüksek olması erkeklerin ancak daha ağır nitelikte has-talık durumunda yardım arama davranışı gösteriyor olabileceğini düşündürmüştür.Nöropsikolojik işlevler açısından ise yineleyici grupta daha fazla nörokognitif işlevlerle ilgili kayıp beklenirken bazı alanlarda (sözel akıcılık KAS toplam puanı, BAT kendiliğinden adlandırılan ve toplam nesne sayısı) yineleyici grubun daha iyi performans gösterdiği saptanmış olup bunu belirleyenin birincil olarak yineleyici gruptaki eğitim düzeyinin yüksekliği olduğu yapılan ileri analizlerde saptanmıştır.Yaş faktörüyle ilgili olarak ise yaş arttıkça sözel akıcılık testlerinden meyve isim ve hayvan sayma puanında düşme, SBST öğrenme puanında ve Benton Yüz Tanıma puanında düşme, Stroop renkli kelimelerin rengini okuma süresinde ve Stroop süre farkında ise uzama şeklinde korelasyonlar saptanmıştır. Bu durum, yürü-tücü işlevlerin, dikkatin ve öğrenmenin yaşla birlikte bozulabileceğini göstermiştir.Cinsiyete göre gruplar değerlendirildiğindeyse ilk atak depresyon hastaların-da Benton yüz tanıma testi puanının kadınlarda erkeklere kıyasla anlamlı olarak daha yüksek olduğu, yineleyici grupta kadınlarda BAT kendiliğinden adlandırılan ve top-lam kelime sayısının erkeklerden anlamlı olarak daha yüksek olduğu, tüm örneklem-de ise kadınlarda sözel akıcılık meyve isim puanının, BAT toplam puanının ve SBST öğrenme puanının erkeklerden anlamlı olarak daha yüksek olduğu saptanmıştır. BAT toplam puanının belirleyicilerini değerlendirmek için yapılan regresyon analizlerinde ise her aşamada cinsiyet ve eğitim en anlamlı belirleyiciler olarak ortaya çıkmıştır. Ancak cinsiyetle ilgi verilerde eşlikçi faktörlerin etkisinin yeterli değerlendirileme-mesine bağlı olarak ortaya çıkan farkın gerçekten cinsiyete bağlı özellikler mi yoksa ikincil etkiler mi olduğu konusu net değildir. Yine de nöropsikolojik testlerle ilgili grup karşılaştırmalarında cinsiyet eşleştirmelerine dikkat etmek uygun olabilir.Çalışmada ayrıca depresyon şiddeti arttıkça BAT kendiliğinden adlandırılan nesne sayısı puanında azalma, SBST anlık bellek puanında azalma, Stroop kelimele-rin rengini okuma süresinde uzama olduğu izlenmiştir. Bu veriler adlandırma beceri-sinin, basit dikkatin, sürdülebilir dikkatin ve yürütücü işlevlerin depresyon şiddetin-den etkilendiğini gösterebilir. Toplam hastalık süresinin artmasıyla da sözel akıcılık hayvan sayma alt testinin perseverasyon puanında artış şeklinde bir korelasyon sap-tanmıştır. Bu da depresyona maruziyet arttıkça yürütücü işlevlerin olumsuz etkilen-diği şeklinde yorumlanabilir. Yineleyici grup atak sayısına göre ikiye ayrıldığında ise daha fazla atak geçiren grubun (3 ve üzeri) daha az atak geçiren gruptan nöropsikolojik işlevler bakımından farklılaşmadığı görülmüştür.Sonuç olarak, depresyon şiddeti arttıkça literatürle de uyumlu olarak prefrontal bölgede bir disfonksiyondan ve hastalık süresi uzadıkça yürütücü işlevler-de ve bu işlevlerle ilgili prefrontal disfonksiyonda bir artış olduğundan söz edilebilir. Ancak bu araştırmada çalışma grupları nöropsikolojik işlevleri belirgin olarak etkile-diği görülen yaş, cinsiyet ve eğitim açısından bir eşleştirme yapılmamış olduğu için ortaya çıkan bu farklılıkların depresyonun doğasından ve niteliğinden kaynalanıp kaynaklanmadığına dair eşleştirilmiş gruplarla yapılan çalışmalara ihtiyaç vardır. Ayrıca ortaya çıkan bu değişikliklerin depresyon ortadan kalktıktan sonra düzelip düzelmediğine dair de yine uzunlamasına izlem çalışmalarının yapılması uygun ola-caktır.