İlk dönem işârî tefsirde rivayet

Bu tez, erken dönem işârî tefsirde rivayet-işaret ilişkisini tespit etmeyi ve şu soruları cevaplamayı amaçlamıştır: (I) Başta İbn Abbas ve öğrencilerinin tefsir ve tevilleri olmak üzere, ilk dönem işari tefsirde naklin yeri, yayılışı ve yorumlanışı nasıl gelişmiştir? (II) Hasan Basrî (ö. 110/728), Tüsterî (ö. 283/896) ve Kuşeyrî'nin (ö. 465/1072) Kur'an yorumlarında, zihin dünyalarında hangi kavramlar ön plana çıkmıştır? Bu sözcükler, hangi ölçüde etimolojik kökenleri, Kur'an öncesi ve nüzul dönemi manalarına uygun bir şekilde yorumlanmıştır? (III) İlgili alimlerin zühd ve tasavvuf anlayışı ne denli ilk dönem hadis ve tefsir geleneğindeki verilere dayanmıştır? Bu doğrultuda tefsir geleneğinde Hasan Basrî'ye atfedilen tefsir rivayetlerinin bir derlemesi olan Tefsīru'l-Ḥasani'l-Baṣrī, Tüsterî'nin Tefsīru'l-Ḳur'āni'l-ʿAẓīm ve Kuşeyrî'ye ait Leṭāʾifu'l-İşārāt adlı tefsirlerdeki nakil ele alınmış, ilgili müfessirlerin Kur'an tevilleri rivayet-işaret bağı perspektifiyle incelenmiş ve görüşlerindeki temel kavramları tespit etmek suretiyle analiz edilmiştir. Üç alimin ortak merkezi konusunun kalp olduğu görülmüştür. Kütüb-i Tisʿa'da yer alan sahih hadislerde ele alınan bu kavram, mutasavvıflara göre Kur'an'ın en önemli konularından kabul edilmiştir. Ancak züht, havf, necat, hikmet, ihlas ve ihsan gibi kalbin ahvaline dair kavramlara gelince durum farklılık arz etmiştir. Her alim bu kavramlara kendi bilgi birikimi, zihin ve gönül dünyasına göre farklı bir perspektiften bakmış ve farklı anlamlar yüklemiştir. Anahtar Kelimeler: İslam Araştırmaları, Tefsir, İşari Tevil, Rivayet, Kavramlar Abdullah b. Abbas, Hasan Basrî, Tüsterî ve Kuşeyrî.