İlköğretim 5. sınıf Türkçe dersinde eleştirel okuryazarlık uygulamaları: Bir eylem araştırması

Medyayla ve gelişmiş teknolojiyle doğrudan ya da dolaylı biçimde ilişkili olan kişilerin ya da grupların gücü elinde tuttuğu küreselleşen dünyada özellikle bu güç yapılarının yarattığı yazılı, sözlü, görsel ya da çoklu ortam metinlerinin bireylerin ve toplumların düşünme biçimleri üzerinde önemli bir etkisi bulunmaktadır. Yazılı, sözlü, görsel ya da çoklu ortam metinlerinin anlamlandırılabilmesi için eğitim önemli bir rol üstlenmektedir. Eğitim uygulamalarında gerçekleştirilecek eleştirel okuryazarlık uygulamalarıyla; öğrencinin okuduklarını, gördüklerini ve işittiklerini sorgulayarak, kendisine sunulanın ötesinde farklı anlamları görmeleri, farklı bakış açıları geliştirmeleri ve anlamı kendilerinin yapılandırmaları amaçlanır. Bu anlamda eleştirel okuryazar öğrenciler, kendi deneyimleri, değerleri ve görüşleriyle okuduklarını değerlendirme ve yazarın amacını düşünme fırsatına sahip olurlar.Bu araştırmanın amacı, ilköğretim 5. sınıf Türkçe dersinde öğrencilere eleştirel okuryazarlığı kazandırmaya yönelik uygulamaların nasıl gerçekleştirileceğini ortaya koymaktır. Araştırma Türkçe dersinde eleştirel okuryazarlık uygulamaları bağlamında gerçekleştirilen etkinliklere dayandığından nitel araştırma desenlerinden eylem araştırması aracılığı ile gerçekleştirilmiştir.Araştırmanın uygulaması 2008-2009 öğretim yılı bahar döneminde Eskişehir Ticaret Odası İlköğretim Okulu'nun 5/A sınıfındaki öğrenciler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Seçilen sınıfta, Türkçe dersinde eleştirel okuryazarlık uygulamalarına ilişkin etkinlikler tüm sınıfa yönelik olarak gerçekleştirilmiş ve örnek etkinliklerin dökümünde ve analizinde ilgili etkinliklere ilişkin sınıfta gerçekleşen tüm olaylar ele alınmıştır.Araştırmada eleştirel okuryazarlık uygulamaları 12.02.2009 tarihinde başlamış, on sekiz haftalık bir uygulama sürecinin sonunda 10. 06. 2009 tarihinde sona ermiştir. Araştırmanın belirlenen amacına ulaşması için veriler araştırmacı günlüğü ve öğrenci günlükleri, video kayıtları ve eleştirel okuma ölçeği olmak üzere farklı veri toplama araçlarıyla toplanmıştır. Araştırmanın verileri betimsel analiz yoluyla çözümlenmiş ve elde edilen bulgular araştırma sorularına bağlı kalınarak yorumlanmıştır. Araştırmada Eleştirel Okuma Ölçeği'nden elde edilen veriler ise SPSS (Statistical Package for the Social Sciences) paket programı kullanılarak çözümlenmiş ve yorumlanmıştır.Araştırma bulgularına dayalı olarak ortaya çıkan sonuçlar şöyle sıralanabilir:?Etkinlikler, ?Üretim, Tüketim ve Verimlilik? temasına yönelik seçilen metinler temel alınarak planlanmış ve uygulanmıştır. Uygulama sürecinin ilk aşamasında, metinde işlenen konuya yönelik olarak öğrencilerin kişisel deneyimleri ve bilgilerinin konuşulduğu eleştirel olmayan konuşmalar gerçekleştirilmiştir. Eleştirel olmayan bu konuşmalar, eleştirel sınıf tartışmaları ve sorgulamalar için bir tür geçiş aşaması olarak işlev görmüştür.?Öğrencilerin başlangıçta ?Üretim, Tüketim ve Verimlilik? teması kapsamında eleştirel olmayan konuşmalarla başlayan uygulama sürecini, metnin sosyal ve ekonomik bağlamı ile mesajına, yapılma amacına ve yazarın bakış açısına yansıtma yapabilmeleri, metindeki problemlerin nedenlerini ve çözüm önerilerini ortaya koyabilmeleri ve çok yönlü bakış açısı kazanabilmelerine yönelik sorgulamalar ve eleştirel sınıf tartışmaları izlemiştir.?Uygulama sürecinde yapı bozma-yapım çözüm (deconstruction) ve yeniden yapım-yeniden oluşturma (reconstruction) döngüleri gerçekleştirilmiştir. Yapımçözüm aşamasında, metinler sorularla eleştirel olarak incelenmiş, öğrencilerin metinlerde çelişkili buldukları ve eleştirdikleri yerler gerekçeleriyle birlikte tartışılmıştır. Bu tartışmalar, gerek metindeki sorunların ortaya konulması gerek asıl anlam ve mesaj ile bu mesajı veren metindeki karakterin davranışlarının analiz edilmesini sağlamıştır. Yeniden yapım aşamasında ise öğrencilerin, metindeki karakterlerden çoğunlukla karşıt ya da farklı davranışlar göstermesini önermeleri ve metne farklı açıdan bakmaları sağlanmıştır.?Eleştirel bakış açısının bilinçli ve amaçlı bir biçimde geliştirmelerini sağlamak amacıyla ?Metnin mesajı nasıl oluşturulmuş? Bu metni başkaları nasıl farklı bir biçimde anlayabilir?? gibi sorularla metindeki gerçekliğin ve sunulanın ötesine geçerek yazarın/senaristin istediği gibi algılanmasına neden olan durumların sorunsallaştırılması sağlanmıştır.?Metnin sosyal ve ekonomik bağlamına yönelik sorgulamaların yapıldığı eleştirel sınıf tartışmalarında öğrenciler, metnin mesajına karşı alternatif bir söylem geliştirmişlerdir. Bu durum eleştirel okuryazarlık alanyazında ?yazarın/senaristin metnine karşı okuyucunun karşı konum alması? biçiminde açıklanmaktadır.?Eleştirel okuryazarlık uygulamalarında, metinlerin analizini ve eleştirisini yapmanın ötesinde buradaki sorunları dönüştürme başka bir ifadeyle sorunları çözmeye yönelik eylemi gerçekleştirme aşaması gerçekleştirilmiştir.?Metinlere ilişkin eleştirel sınıf tartışmalarında öğrencilerin analiz ve sentez yapma, çıkarımda bulunma, karar verme ve değerlendirme ile kanıt/gerekçe gösterebilme gibi eleştirel ve sorgulayıcı düşünme becerilerini gerektiren yanıtlar vermenin yanı sıra eleştirel düşünmeyi gerektiren sorular sorabilme becerileri gelişmiştir.?Öğrencilerin, gerek metinlerde görünen mesajın arkasında görünmeyen asıl mesajı ve ana düşünceyi ortaya çıkarmaya gerek metinde görülenlerin yazarın/senaristin düşünceleri ve değerleri olduğuna ve yazarın/senaristin bunun doğruluğunu kanıtlayacak biçimde metni oluşturduğuna yönelik farkındalık kazandıkları görülmüştür.?Eleştirel okuryazarlık uygulamaları öğrencilerin, sorunsallaştırdıkları metinlere ya da gerçek yaşam sorunlarının çözümlerine yönelik eleştirel yazma becerileri gelişmiştir.