İlkokul öğrencileri için geri dönüşüm farkındalık ölçeği: Ölçek geliştirme ve güvenirlik çalışması

Bu araştırmanın amacı, ilkokul 3. ve 4. sınıf öğrencilerinin geri dönüşüm konusundaki farkındalık düzeylerini ölçmek amacıyla geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. Günümüzde artan nüfus, sanayileşme, tüketim alışkanlıklarının değişimi ve yaşam biçimlerinin dönüşümü çevre sorunlarını derinleştirmektedir. Bu sorunların başında gelen katı atık sorunu, çevresel sürdürülebilirliği doğrudan tehdit etmektedir. Geri dönüşüm uygulamaları; doğal kaynakların korunması, enerji tasarrufunun sağlanması, ekonomik kazanımların artırılması ve atık miktarının azaltılması açısından önemli bir çözüm yolu olarak görülmektedir. Bu bağlamda bireylerin geri dönüşüm konusundaki farkındalık düzeylerinin erken yaşlardan itibaren ölçülmesi ve geliştirilmesi büyük önem arz etmektedir. Araştırma nicel yöntemlerden genel tarama modeli ile desenlenmiştir. Çalışmanın örneklemini, Türkiye'nin Orta Karadeniz Bölgesi'nde yer alan dört farklı ilkokulda öğrenim gören toplam 700 öğrenci oluşturmaktadır. Ön uygulama 40 öğrenciyle gerçekleştirilmiş, ardından ana uygulama 700 öğrenciyle tamamlanmıştır. Ölçek geliştirme sürecinde öncelikle literatür taraması yapılmış, uzman görüşleri alınarak kapsam geçerliği sağlanmış, madde havuzu oluşturulmuş ve taslak ölçek formu geliştirilmiştir. Ön uygulama sonucunda 30 maddelik, 5'li Likert tipi "Geri Dönüşüm Farkındalık Ölçeği" hazırlanmıştır. Verilerin analizinde öncelikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) yapılmıştır. AFA sonucunda ölçekteki bazı maddelerin madde-toplam korelasyonlarının .30'un altında olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda 7 madde ölçekten çıkarılmıştır. Ayrıca, ortak varyans değeri .30'un altında olan 12 madde daha kapsam dışı bırakılmıştır. Tekrarlanan AFA sonucunda ise ölçeğin iki faktörlü bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. KMO değeri ".80" ve Bartlett Sphericity Testi sonucu anlamlı bulunmuştur (χ²=1149.22; p<.001). Bu değerler örneklem büyüklüğünün faktör analizi için uygun olduğunu göstermektedir. AFA sonucunda elde edilen iki faktörden ilkini oluşturan "Davranış" boyutu 5 maddeden oluşmakta ve toplam varyansın %32.20'sini açıklamaktadır. İkinci faktör olan "Bilgi" boyutu ise yine 5 madde içermekte ve varyansın %14.06'sını açıklamaktadır. Sonuç olarak ölçek, toplamda varyansın %46.26'sını açıklayan iki faktörlü bir yapıya kavuşmuştur. Her iki alt boyutta yer alan maddelerin faktör yük değerleri .50 ve üzerindedir. Ölçeğin güvenirliğini değerlendirmek amacıyla yapılan analizler sonucunda Cronbach's Alpha iç tutarlılık katsayısı yüksek bulunmuş (.95) ve ölçeğin güvenilir olduğu ortaya konmuştur. Ayrıca ölçeğin yapı geçerliği sağlanmıştır. Bu doğrultuda geliştirilen "Geri Dönüşüm Farkındalık Ölçeği", ilkokul düzeyindeki öğrencilerin geri dönüşüme ilişkin farkındalıklarını ölçmede geçerli ve güvenilir bir araç olarak değerlendirilmektedir. Son aşamada ölçeğin uygulanabilirliğini görmek ve betimsel istatistikleri elde etmek amacıyla ölçek 100 öğrenciye daha uygulanmıştır. Bu uygulama sonucunda her bir madde için ortalama, standart sapma, frekans ve yüzde değerleri hesaplanmıştır. Betimsel veriler ışığında öğrencilerin genel olarak geri dönüşüm konusunda olumlu bir davranış sergiledikleri, özellikle bilgi boyutuna ilişkin maddelerde ortalamaların 4.30 ile 4.70 arasında değiştiği tespit edilmiştir. Bu durum, öğrencilerin geri dönüşümün tanımı, çevresel etkileri ve ekonomik katkıları hakkında yeterli bilgiye sahip olduklarını göstermektedir. Sonuç olarak geliştirilen "Geri Dönüşüm Farkındalık Ölçeği", ilkokul öğrencilerinin geri dönüşüme yönelik farkındalık düzeylerini etkili bir biçimde ölçme potansiyeline sahiptir. Türkiye'de çevre eğitimi ve geri dönüşüm temalı ölçek geliştirme çalışmalarının sınırlı olduğu dikkate alındığında, bu ölçeğin hem alan yazına katkı sağlayacağı hem de eğitim politikalarına rehberlik edebileceği düşünülmektedir.