İlkokul öğrencilerinin adalet, dürüst olma, sorumluluk ve yardımseverlik değerlerine yönelik yargılarının Kohlberg'in ahlak gelişim kuramına göre incelenmesi

Değer, insanların doğrunun, iyinin ya da güzelin ne olduğunu, nasıl davranırlarsa bunlara ulaşacaklarını diğer bir deyişle insanlara nasıl yaşamaları gerektiğini gösteren bir olgudur. Ahlak ise, değerler yoluyla doğru ya da yanlışı tercih etme hususunda karar verebilme yetisidir. Bu çalışmanın amacı ilkokula giden öğrencilerin ikilemler karşısındaki yargılarının cinsiyet, sınıf düzeyi ve okul değişkenlerine göre farklılık gösterip göstermediğini ortaya koymaktır. Bu araştırma Sakarya ili Ferizli ve Serdivan ilçelerinde bulunan ilkokula giden, 1. ve 3. sınıf düzeyinde bulunan toplam 166 öğrenci ile gerçekleştirilmiştir. Öğrenciler ile yapılan çalışmalarda gerçekçi ve işlevsel verilere ulaşılabileceği düşüncesiyle nitel veri toplama yöntemlerinden görüşme tekniği tercih edilmiştir. Bu görüşmeler sırasında araştırmacı tarafından yazılan ve uzman görüşleri doğrultusunda düzenlenen "İkilemli Değer Öyküleri" kullanılmıştır. Bu öyküler, bir durum ve bu durumla ilgili tercih yapılması gereken ikilemler şeklinde kurgulanmıştır. Öğrencilerin öykülerde yer alan ahlaki ikilemlere yönelik yargılarına sundukları gerekçeler kategorize edilerek Kohlberg'in Ahlak Gelişim Kuramı temelinde ahlaki gelişim düzeyleri belirlenmiş ve bu düzeylerin aşamaları puan olarak kullanılarak nicel veriler elde edilmiştir. Bu veriler ile öğrencilerin sınıf düzeyi, cinsiyet ve okul değişkenlerinin sorumluluk, adil olma, dürüst olma ve yardımseverlik değerleri ile ahlaki gelişim düzeyleri arasında bir ilişki olup olmadığını belirlemek için Mann Whitneyy-U ve Ki-Kare analizleri yapılmış, bu tercihlerin gerekçeleri ise içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Elde edilen nicel verilerin analizi sonucunda sorumluluk, adil olma ve değer toplam puanlarında farkın B İlkokulu lehine anlamlı olduğu, ayrıca dürüstlük değeri için ikilem tercihlerinde üçüncü sınıflar lehine farkın anlamlı olduğu bulunmuştur. Buna ek olarak araştırma sonuçlarına göre öğrenciler 2. Düzey 2. Evre, 3. Düzey 1. Evre ve 3. Düzey 2. Evrede kategorize edilecek yargıda bulunamamıştır. İnsanların bu aşamalara geçebilmek için daha ileri bir bilişsel gelişime ve daha çok yaşantıya ihtiyacı olduğu düşünülmektedir. Çocukların dürüst olma, sorumluluk ve yardımseverlik değerlerinde çoğunlukla 1. Düzey 1. Evrede ardından 2. Düzey 1. Evrede ve en az 1. Düzey 2. Evrede yer aldıkları görülmüştür. Adil olma değeri için ise çoğunlukla 1. Düzey 2. Evrede ardından1. Düzey 1. Evrede ve en az 2. Düzey 1. Evrede yer aldıkları görülmüştür. Bu araştırma sonuçlarına göre okulların sosyo-kültürel farklılıklarının adil olma, dürüst olma, sorumluluk ve yardımseverlik değerlerinin öğrencilerin ahlaki gelişim düzeylerini ve değer yargılarını etkilediğini göstermektedir. Çünkü farklı aile tutumlarının öğrencide bağımlılık, zayıf sorumluluk duygusu, güvensizlik, sosyalleşememe, inatçı, aşırı otoriter, başkalarının haklarını çiğneyen kişilik özellikleri geliştirmelerine yol açabilmektedir. Araştırma kapsamındaki değerlerin ilköğretim programında yer alması ve tüm okullarda dersler yoluyla kazandırılmaya çalışılmasına rağmen okul temelinde bazı değerlerde farklılıkların ortaya çıkması, okulun içinde bulunduğu sosyal çevre ve ailenin etkili olduğu ve ayrıca sosyo-duygusal gelişim ile ilişkili olduğunu düşündürmektedir. Bu bulgular doğrultusunda değerler, yaşam boyunca anne ve babalarının, arkadaşlarının, yaşamındaki önemli kişilerin ve olayların, deneyimlerin yasaların, gelenek ve göreneklerin, dinin, eğitimin ve medyanın etkisi ile kazanıldığına işaret etmektedir. Yani değer eğitiminin yaşantı yoluyla gerçekleşebileceği görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Kohlberg'in Ahlak Gelişim Kuramı, Ahlak Gelişimi, Değerler, Değerler Eğitimi