Les images mouvantes, le temps et la technique

Merve Kaptan

DoctorateOpen Access

TR

|EN

Les images mouvantes, le temps et la technique

2018

0 views

0 downloads

Advisor: Yrd. Doç. Dr. Mıchel Bourse

Abstract (TR)

Bu çalışma literatürde hareketli görüntüler olarak adlandırılan ve bu görüntüler üzerinden zaman temsilini kurgulamak için kullanılan teknik arasındaki olası bir ilişkinin analizini içermektedir. Ele alınan araştırma kapsamında hareketli görüntüler video sanatı üzerinden okunacaktır. Araştırmada 2000'li yıllardan itibaren Türkiye'deki çağdaş video çalışmalarının yer almaktadır. Videografik görüntüler ve bu görüntüleri kaydetme/yaratma teknikleri arasındaki olası ilişkiyi düşünmek bizi zaman kavramı üzerinde bir çalışma yapmaya yönlendirmiştir. Bu yönelimin temel ve en basit nedeni, bu tür görüntüleri oluşturmak için kullanılan tekniğin görüntülerin içerisinde ve görüntüler aracılığıyla zamansallıklar, süreler ve ritimler üretmesidir. Zamansallık üzerine kurulan bu ilişkiden birbirini tamamlayan iki olguyu öngörebiliriz: Bunlardan ilki, video sanatına özgü estetik formlardan kaynağını bulan teknik parametreler aracılığıyla sentetik zamansallığın oluşturulmasıdır. Bu çerçevede video sanatçılarının görüntüler aracılığıyla seyircide zamansallık deneyimini yaratmak için hangi estetik araçlara başvurduklarını sorguladık. İkincisi ise hafıza üzerine eleştirel bir düşünce etrafında şekillendi. Aby Warburg'un tanımı doğrultusunda (bkz. L'Atlas mnémosyne) ortak hafızayı, yan yana getirilen görüntüleri yeni bir biçimde anlamlandırmaya yarayan yasaların aracılığıyla düşünsel arşivde yer bulan hisler/uyarılar bütünü olarak ele aldık. Videografik görüntüler kapsamında, yan yana getirme eylemi görüntüleri birbirine bağlayan zamansallık yaratımından geçmektedir. Bunun sonucunda, videografik görüntülerin ortak hafızada bıraktığı izleri deşifre edebilmek için zamansallık özelliğini inceledik. Zamansallık ilişkisinden kaynaklanan bu iki fikri takip ettiğimizde araştırmamızda birbirini tamamlayan iki sorunsal ile karşılaşıyoruz: Bunlardan ilki videoya özgü teknik parametrelerin sentetik zamansallıkları nasıl yarattığı sorunsalıdır. Bu sorunsal ise bir diğerini akla getirir: Yaratılan sentetik zamansallık hafıza ve tarih üzerinde nasıl bir sorgulamaya yol açmaktadır? Tezimiz şudur: Teknik ve kavramsal bir form olarak videografik görüntüler aynı zamanda ortak hafıza ve tarihi yeniden düşünmemizi sağlayan, kendine özgü bir zaman inşa modeline sahiptir. Hareketli görüntüler medyumu için ele aldığımız araştırma alanımız Türkiyeli video sanatçılarının işlerini kapsamaktadır. Türkiye'de yayılma imkanı, üretim ve sergileme araçlarının iyileştirilmesiyle 2000'li yıllardan itibaren gerçekleşir. Bunun sonucunda araştırma alanımız 2000 yılından itibaren sergilenen işleri kapsamaktadır. Türkiye'deki sanatsal sahneyi genel bir şekilde yansıtabilmesi adına on sanatçı seçtik: Kutluğ Ataman, Ömer Ali Kazma, Halil Altındere, Erkan Özgen, Ergin Çavuşoğlu, Seza Paker, Emre Hüner, Didem Pekün, Zeyno Pekünlü ve Yasemin Özcan. Analizini yapabilmek için her sanatçıdan bir video işi seçildi. Sorunsalımız zaman temsili üzerine kurulduğu için, sanatçının çocukluğu, hayatındaki önemli ya da ilginç bir anısı veya tarih, gelenek aktarımı, sosyopolitik bir mesele yahut kamusal alanla ilişkili bir konuyu ele alan video işlerini seçmeye özen gösterdik. İlk aşamada video işlerinin hem içerik hem de yapısını tasvir ettik. İkinci aşamada zaman temsili formlarını tanımlamaya çalıştık: süre olarak zaman, sonsuz şimdi olarak zaman ve hız olarak zaman. Bu formların tekrar, sürenin uzatılması/kısaltılması ve miksaj gibi estetik araçlar aracılığıyla oluşturulduğunu savunduk. Son aşamada ise enkarnasyon (vücut bulma) ve memento mori'ye karşı koyma motifleri üzerinden hafıza sorunu üzerine eğildik. Bunu yaparken incelediğimiz her eserin ortak hafıza inşasına nasıl katkıda bulunduğunu sorgulamayı da ekledik. Böylelikle, tekrar tekniğinin sonsuz şimdi olarak zaman, sürenin uzatılması/kısaltılması tekniğinin hız olarak zaman, miksajın ise süre olarak zaman inşasına yol açabileceğini gösterdik. Üçüncü bölümde tanıttığımız on video işi arasında en çok kullanılan tekniğin tekrar olduğunu gördük. Tekrar eden görüntülerin sıklıkla insan bedenine ait jestler olduğunu not düşmek gerekir. Örneğin Ali Kazma'da saat tamir eden eller, Erkan Özgen'de top oynayan ayaklar, Didem Pekün'de zar atan eller ya da Zeyno Pekünlü'de saç tarayan elleri gösterebiliriz. Bunun yanında, memento mori imgesine ait görüntülerin çoğunlukla bedenin ölümlülüğü ile ilişkilendirildiğini ve akan zaman karşısında insanın biçarelik/yetersizlik hissini ortaya çıkardığını açıkladık. İkinci sırada ise miksaj kullanımı yer almaktadır. İncelediğimiz üç videoda, yani Kutluğ Ataman, Halil Altındere ve Seza Paker'e ait videolarda, miksaj tekniği heterojen görüntüleri bir araya getirmek için sık başvurulan bir teknik olarak karşımıza çıkmakta. Bu teknikle bir araya getirilen görüntüler ayrı tarihsel anlatıları yaklaştırarak aynı süre içerisinde birleşmesini sağlıyor. Son olarak, sürenin kısaltılması/uzatılması Ergin Çavuşoğlu, Didem Pekün ve Yasemin Özcan'ın videolarında karşımıza çıkan üçüncü estetik teknik. Bu tekniğin bize hız olarak zaman kavramını çağrıştırdığını söylemiştik. Sanatçı, zaman akışını kontrol etmekte, görüntüyü dondurma noktasına getirerek zamanı yavaşlatabilmekte ya da 30 dakikayı 30 saniyeye sığdırabilecek şekilde hızlandırabilmektedir. Böylelikle, zaman üzerindeki bu kontrol hissi ölüm üzerinde de aynı hissin yaratılmasına yol açmaktadır. Yavaşlatılan görüntülerin her zaman insan bedenine ait görüntüler olduğu fark etmek de bu bağlamda ilginçtir. Video işlerinin analizinden sonra karşımıza çıkan bu öğeler doğrultusunda video sanatının kendine özgü bir zaman inşa modeline sahip olduğunu iddia edebiliriz. Bu model kapsamında, Türkiyeli video sanatçılarının çoğunlukla miksaj, tekrar ve sürenin kısaltılması/uzatılması tekniklerini kullandığını gördük. Bu model aynı zamanda, egemen politik ve sosyal söylemlere alternatif bir arşiv yaratarak, ortak hafızanın yeniden yaratılma sürecinde gözden geçirilmesini de olanak sağlamaktadır. Böylelikle, araştırmamızın genel sorusunu da yanıtlamış bulunmaktayız. Değinmemiz gereken bir başka konu ise, araştırmamızın Gilles Deleuze ve Bernard Stiegler'in (zaman ve hafıza üzerine oluşturduğumuz tezlerde faydalandığımız görüşlerin sahipleri olan bu iki düşünürün) temel iddialarına uygun düştüğü ve bu iddiaları tamamlayıcı nitelikte olduğudur. Adı geçen düşünürlerin kuramsal bakış açılarını takip ederek zaman, teknik ve hafıza başlıkları üzerinde yeterince temsili bir örneklem oluşturduğumuza inanıyoruz. Deleuze'ün zaman-imge kavramının videografik görüntülerin temelinde yer aldığını ve bahsi geçen tekniklerin (tekrar, miksaj, sürenin uzatılması/kısatılması) de bizi bu kavrama yönelttiğini gösterdik. Bu teknikler videografik görüntülerin imge-zaman yönünü, hareketin ve hareketin içeriğinin önemini kaybettiği oranda vurgulamaktadır. İzleyicinin bakışı eylem/hareket üzerinde yoğunlaşmaktansa doğrudan düşünce ile ilişkiye girmektedir. Ayrıca, anlatım önemini kaybederken zaman saf olarak kendini ortaya çıkarır. Böylelikle görüntü zaman içerisinde sürekli olarak dönüşür. Dönüşümün daha belirgin olduğu bir şekilde, düşünceye hitap edecek biçimde sunulur. Benzer biçimde, videografik görüntünün zaman üzerine kurulu bir medyum olduğunu göz önünde bulundurursak, Stiegler'in sinema örneğini gösterdiği gibi,video sanatını da ikincil hatırlama (rétention secondaire) kavramının özelliklerini barındıran bir başka örnek olarak öne sürebiliriz. İkincil hatırlama'yı hatıralarımızı kaydeden nesneler, yani zamansal nesneler olarak tanımlamıştık. Stiegler'e göre insan tarafından yapılmış bütün nesneler üçüncül hatırlamalar (rétention tertiaire) için zemin teşkil etmektedir. Bu durumda, video da, sinema kadar güçlü (belki daha da güçlü) bir üçüncül hatırlama zemini olarak, farklı kişisel hafızalara ait görüntüleri ve zamansallıkları bir araya getirerek ortak hafızaya yeni bir bakış açısı kazandırmakta en uygun medyum olabilir. Miksaj tekniğinin ortak hafızaya katkısını anlatırken de savunduğumuz duruş budur.