Yasamanın bütçe gücünün mali performansa etkisi: Ampirik bir analiz

Demokratik ülkelerin anayasalarında parlamentolara verilen en önemli yetki bütçe hakkıdır. Zira parlamentolar bütçe hakkı sayesinde kamu harcamalarını ve gelirlerini denetleyebilmekte ve hangi kamu hizmetlerinin halkın parası ile finanse edileceğine ilişkin karar alabilmektedir. Bütçe hakkı, bu özelliği ile yasamanın yürütme karşısında dengeleyici ve denetleyici bir güce sahip olmasını sağlamaktadır. Yasama organı bütçe hakkını kullanabilmek ve bütçe etkinliğini artırmak için güçlü bütçe yetkilerine ihtiyaç duymaktadır. Yasamanın bütçe yetkilerini etkili kullanması, bütçe kaynaklarının daha verimli alanlara tahsis edilmesini, kamu idarecilerinin hesap verilebilirliğe ve mali saydamlığa uygun şekilde hareket etmelerini ve kamu mali yönetiminin yozlaşma, yolsuzluk ve israfla mücadele etmesini sağlamaktadır. Literatürde yasamanın bütçe yetkilerinin mali performansa etkisi konusunda oldukça sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalarda genellikle yasamanın bütçe yetkilerinin mali performansı olumsuz etkilediğine ilişkin ampirik bulgulara ulaşılmıştır. Ancak son yıllarda yapılan bazı ampirik çalışmalarda literatürdeki genel görüşün aksine yasamanın bütçe yetkilerinin mali performansı olumsuz etkilemediğine ilişkin bulgular açıklanmıştır. Bu tez çalışmasında yasamanın bütçe gücünün mali performansa etkisi incelenmiştir. Bu kapsamda Uluslararası Bütçe Ortaklığının 2017, 2019, 2021 ve 2023 açık bütçe anketlerinden faydalanılmak suretiyle "Yasamanın Bütçe Gücü Endeksi" oluşturulmuş ve bu endeks vasıtasıyla 2016-2023 yıllarında 102 ülkede yasamanın bütçe yetkilerinin mali performansa etkisine ilişkin ampirik bir araştırma yapılmıştır. Ampirik araştırmada sabit etkiler panel analizi uygulanmış ve analiz neticesinde yasamanın bütçe gücünün birincil bütçe dengesi üzerinde istatiksel olarak anlamlı ve pozitif bir etkiye sahip olduğu, dolayısıyla yasamanın bütçe yetkilerinin artırılmasının mali performansı güçlendirdiği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca ampirik analizin sonunda yasamanın bütçe sürecine ilişkin hukuki yetkileri, kurumsal kapasitesi ve Yasamanın Bütçe Yetkileri Endeksinin altında yer alan "Yasama Organının Bütçe Dışı Fonlar Üzerindeki Gözetim Yetkileri", "Yasamanın Yüksek Denetim Kurumuyla İlişkileri" ve "Yasama Organının Bütçe Bilgilerine Erişim Düzeyi" alt endekslerinin de birincil bütçe dengesi üzerinde istatiksel olarak anlamlı ve olumlu etkiye sahip olduğu bulunmuştur ve bu ampirik bulgular literatürde ilk defa bu tezde açıklanmıştır.