Seçilmiş ülkelerde makroekonomik değişkenlerin hisse senedi fiyatlarına etkisi

Makroekonomik değişkenlerin hisse senedi fiyatları üzerindeki etkisi birçok ülkede geniş çapta araştırılmaktadır. Literatürde makroekonomik değişkenlerin etkinliği ve incelenen değişkenler arasındaki etkinlik ve nedensellik derecesi hakkında çelişkili sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Sonuçlar bir ülkeden diğerine ve dikkate alınan farklı zaman dilimlerine göre farklılıklar göstermektedir. Ekonomilerin sürdürülebilir büyümesi için makroekonomik değişkenlerin ileri ve geri bağlantıları, özellikle gelişmekte olan ve kırılgan ülkeler için geniş bir akademik çalışma alanıdır. Seçilen kırılgan ülkelerin ekonomik istikrarı ve sürdürülebilir büyümesi, uluslararası ekonomi ve finans alanında devam eden bir tartışmadır. Kırılgan ülke ekonomileri uluslararası ekonomik krizden daha fazla etkilendiği görünmektedir. Bu, sermayenin, emtianın, malların ve hizmetlerin uluslararası hareketi ve bunların etkileşimleri tarafından tanımlanan faktörlere oldukça bağlı olan makroekonomik değişkenlerin kırılgan ülkelerin büyümesi ve istikrarı üzerindeki etkilerini açıklamaktadır. Araştırmacılar genel olarak makroekonomik değişkenler ile ekonomik büyüme veya hisse senedi fiyatları arasındaki ilişkileri araştırmaya çalışmaktadır. Birçok çalışmada genellikle kullanılan makroekonomik değişkenler; cari işlemler dengesi, para arzı, petrol fiyatları, faiz oranları, enflasyon oranı, altın fiyatları, döviz kuru, ihracat/ithalat oranı, sanayi üretim endeksi ve kapasite kullanım oranıdır. Sağlam bir model oluşturma ve ekonomik büyüklüklerin gelecekteki değerlerini mümkün olduğunca doğru tahmin etme çabası, tüm dünyada iktisatçıların öncelikli faaliyeti olmuştur. Bu çalışmada gelişmekte olan ve gelişmiş ülkeler arasında yapılan analiz sonuçlarının karşılaştırılması amaçlanmaktadır. Karşılaştırma amacıyla, "kırılgan" ekonomiler olarak değerlendirilen büyüyen ekonomiler olarak Türkiye ve Brezilya, gelişmiş ülke olarak ise Almanya seçilmiştir. Çalışma, bu ekonomiler için seçilen makroekonomik değişkenlerin hisse senedi fiyatları üzerindeki etkilerini araştırmaktadır. 2000-2022 yılları arasındaki üç aylık veriler kullanılmıştır. Mevcut literatür ve ekonomik teori dikkate alınarak hisse senedi fiyatlarını etkileme potansiyeli olan temel makroekonomik değişkenler olarak gayri safi yurt içi hasıla (GSYİH), faiz oranı, altın fiyatları, döviz kuru ve enflasyon seçilmiştir. Makroekonomik değişkenler ile borsa getirileri arasındaki ilişkilerin analizinde vektör otoregresif (VAR) ve hata düzeltme modelleri (HDM) kullanılmıştır. VAR modelleri, ekonomik değişkenler arasındaki dinamik ilişkileri analiz etmek ve gelecekteki davranışlarına ilişkin tahminlerde bulunmak amacıyla makroekonomi ve finans alanında yaygın olarak kullanılmaktadır. Sonuçlar, Almanya ile kırılgan ekonomiler arasında farklılıklar olduğunu ve makroekonomik değişkenlerin etkilerinin her ülkedeki hisse senedi fiyatları üzerinde farklı etkiler yarattığını ortaya koymaktadır. Sonuçlar, Almanya ile kırılgan ekonomiler arasında farklılıklar olduğunu ve makroekonomik değişkenlerin etkilerinin her ülkedeki hisse senedi fiyatları üzerinde farklı etkiler yarattığını ortaya koyuyor. Sonuçlar, aynı makroekonomik değişkenlerin, her ülkeye özgü özelliklere göre hisse senedi fiyatlarını açıklamada farklı etkilere sahip olabileceğini göstermektedir. Literatürde hisse senedi fiyatlarındaki değişimi açıklamada temel değişkenlerin GSYİH, enflasyon oranı, döviz kuru ve altın fiyatı olduğu görülmektedir. Çalışmada hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkeler için makroekonomik değişkenler ile hisse senedi fiyatları arasındaki ilişkiler incelenmektedir. Türkiye ve Brezilya, sadece gelişmekte olan ülkeler olarak değil aynı zamanda benzer ekonomik ve sosyal yapıya sahip, kısa ve uzun vadede benzer sorunlarla karşılaşan kırılgan ekonomiler olarak seçilmiştir. Değişkenler arasındaki uzun vadeli eşbütünleşme ilişkileri, kırılgan ülkeler ve gelişmiş ülke olarak kabul edilen Almanya için 2000-2022 yılları arasındaki üç aylık veriler kullanılarak araştırılacaktır. Çalışma, üç ülke için de çeşitli makroekonomik değişkenler ile hisse senedi fiyatları arasında uzun vadeli (eşbütünleşen) bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır. Makroekonomik değişkenlerin hisse senedi fiyatları üzerindeki etkileri açısından her ülkenin kendine özgü özellikleri nedeniyle farklı sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Enflasyon oranı, döviz kuru ve altın fiyatı hisse senedi fiyatlarının tahmin edilmesinde farklı etkilere sahiptir. Hisse senedi fiyatının her bir makroekonomik değişkene göre esnekliği kısa ve uzun vadede farklılık gösterse de Türkiye ve Brezilya benzer tahmin sonuçlarına sahiptir. Ancak enflasyon ve döviz kurları tüm ülkelerde hisse senedi fiyat hareketlerinde önemli rol oynamakta olup, VAR modellerinin tahmin edilebilmesi için etkileri ve esneklikleri hem yön hem de büyüklük açısından farklılık gösterebilmektedir. Eşbütünleşmenin varlığı Johansen eşbütünleşme testi ile kanıtlandığından Vektör Otoregresif modeller tahmin edilebilmektedir. Uygun gecikme uzunluğunun belirlenmesinin ardından Vektör Hata Düzeltme (VECM) mekanizması analiz edilmiş ve Almanya, Brezilya ve Türkiye için kısa ve uzun dönem katsayıları ile düzeltme hızları tahmin edilmiş ve yorumlanmıştır. Anahtar Kelime: Makro Ekonomik Değişkenler, Hisse Senedi Fiyatları, Kırılgan Ülke Ekonomileri, VAR, HDM, Johansen Eşbütünleşme Testi, Granger Nedensellik Testi