İnnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinde ve Türk Ceza Hukukunda işkence yasağı

Mehmet Yavuz, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinde Ve Türk CezaHukukunda İşkence Yasağı, Master Tezi, Ankara 2007, s. 181İşkence pratiği, tarihten 20. yüzyılın sonlarına kadar şu veya buşekilde, Avrupa da dahil, dünyanın pek çok yerinde varlık göstererek,insanın en temel haklarından biri olan maddi ve manevi bütünlüğünüve irade özgürlüğünü ortadan kaldırmıştır.İşkence en genel anlamıyla, şüpheliden ikrar elde etmek içinbedensel veya zihinsel acı çektirmek veya suçluyu insanlık dışı bircezayla cezalandırmaktır. Bu anlamda işkence, ceza yargılamasındahem yargılama aşamasında hem de hükümden sonraki infazaşamasında söz konusu olabilir.İşkence ve kötü muameleye ilişkin, ulusalüstü insan haklarıbelgelerinde birtakım unsurlar belirlenmiştir. Bunlar; aşağılayıcımuamele, insanlık dışı muamele, haysiyet kırıcı muamele, aşağılayıcıceza, insanlık dışı ceza vb. kavramlardır. Bu kavramlar, işkenceboyutuna varmayan ancak, işkence gibi değerlendirilen, yani işkenceyapılmış gibi cezalandırılması gereken kötü muamelelerdir. Aslında, bukavramların ayrımını yapmak kolay olmamakla birlikte, ulusalüstükuruluşların (İHAM, CPT) önlerine gelen somut olaylarda ortayakoydukları kriterler, ulusal hukuktaki uygulamalar açısından sonderece ışık tutucudur. Ulusal mahkemeler işkence konusunda kararverirken, özellikle İHAM'ın zengin içtihatlarını göz ardı etmemelidirler.Çalışmanın birinci bölümünde, insan hakları konusundaöngördüğü özgün denetim mekanizmasıyla (Sözleşmeye tarafdevletleri, sözleşmedeki bir hakkın ihlalinden dolayı yargılayabilenuluslararası bağımsız bir mahkemenin oluşu) birçok temel hak veözgürlükleri düzenleyen İHAS'ın işkenceyi yasaklayan 3. maddesi,İHAM`ın bu konuyla ilgili kararlarıyla beraber irdelendi. Sözleşmenin 3.maddesinde belirtilmeyen ama zaman içerisinde İHAM içtihatlarıylaortaya çıkan işkence suçunun unsurlarına değinildi. Böylece, dahaönce belirttiğimiz gibi, bu unsurların ayrımını yapmak pek kolayolmamakla birlikte, örnek olaylarla Mahkeme kararlarına yer verilerekunsurların ayrımına netlik kazandırılmaya çalışılmıştır. Bunu yanında,Sözleşmeye taraf bir Devletin yargı yetkisi içinde, 3. madde anlamındabir ihlale maruz kalan bireyin, iç hukuk yollarını tükettikten sonra,bireysel başvuru yoluyla konuyu nasıl İHAM önüne getirebileceğiaçıklandı. Ayrıca, doğrudan çalışma kapsamında olmamasına rağmen,İşkenceyi Önleme Komitesi (CPT) hakkında genel bir bilgi verilmesi veKomite'nin özellikle gözaltı yerleri ve cezaevlerinde 3. maddenin ihlalianlamı taşıyacak eksik standartlara yönelik genel raporlarının birderleme şeklinde sunulması konuyla faydalı görüldüğünden, çalışmayaeklendi.İkinci bölümde ise, eski ve yürürlükteki ceza yasalarındakiişkence suçuna ilişkin hükümler, ceza hukuku ilkelerine göreincelenerek, ulusalüstü hukukun öngördüğü, işkenceye ilişkindüzenlemelerle ne derece örtüştüğü konusunda değerlendirmeleryapıldı. Bu anlamda, yeni ceza yasasıyla, işkencenin önlenmesi vefaillerinin cezalandırılması adına olumlu ve evrensel gelişmelerkaydedildiği söylenebilir. Aslında, yaralama, hakaret, cinsel taciz tacizgibi suçlardan oluşan işkence suçu Eski ve Yeni Ceza Yasalarında,önemine binaen, bağımsız bir suç olarak düzenlenmiştir. Yeni CezaYasasında suçun unsurlarına, eski yasadaki insanlık dışı ve küçükdüşürücü kavramlarını da kapsayan insan onuruyla bağdaşmayandavranışlar kavramı getirilmiştir. Ayrıca, işkence suçunun cezasıartırılarak, nitelikli ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış halleri ayrıntılıolarak düzenlenmiştir.Bu çalışmayla amaçlanan, tarafı olduğumuz temel insan haklarıbelgelerinden biri olan, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'yle çerçevesiçizilen, işkenceyi önlemeye yönelik girişimlere ve oluşturulmayaçalışılan anlayış birliğine az da olsa katkıda bulunabilmektir.