Kendi kendi yönetimindeki anketlerde sosyal istenilirlik yanlılığının mekanizmalarının incelenmesi

Bu tez, sosyal istenirlik yanlılığı olarak adlandırılan, kimi anket katılımcılarının sosyal olarak daha uygun bulunacağını düşündükleri yanıtları verme eğilimlerini ele almaktadır. Sosyal istenirlik yanlılığı cevaplayıcıların anketleri kendi kendilerine doldurdurmaları durumda ise daha düşüktür olmasına rağmen, fakat cevaplayıcıların kendi kendilerine anket doldurdukları yaklaşımlarda sosyal istenirliği yönlendiren mekanizmalar çok net değildir. Cevaplayıcıların kendi kendilerine anket doldurdukları yaklaşımlarda sosyal istenirlik etkilerini daha iyi anlayabilmek için bu tezde anket özelliklerinin ampirik olarak incelenmesi amaçlanmaktadır. Tezin üç temel amacı vardır: Birincisi, anketin tanıtımına duyulan ilginin, anket konusunun, anketi yaptıran kişi/kuruluşun ve anket konusunun ne kadar hassas algılandığının sosyal olarak istenen yanıt kategorilerini seçmeye yönelik sistematik bir eğilimi teşvik edip etmediğini incelemek; ikincisi, yanıt kategorilerinin sunulduğu sıranın sosyal olarak istenen yanıt kategorilerini seçme eğilimine etkisini incelemek; son olarak da, sorular hassaslaştıkça sosyal istenirlik etkilerinin artıp artmadığını incelemek. İlk iki amaca odaklanmak için 386 Hacettepe Üniversitesi öğrencisinden 2×2×2'lik bir deney tasarımıyla çevrimiçi anket verisi toplanmıştır. Üçüncü amacın analizini desteklemek için ayrıca 2012 Arjantin Küresel Okul Temelli Öğrenci Sağlık Anketi'nin verilerinden yararlanılmıştır. 2012 Arjantin anketinin örneklem büyüklüğü 28,368' tir. Tezin sonuçlarına göre, tez konusunu hassas bulan katılımcıların sistematik olarak sosyal istenirliği olan yanıtları seçme eğilimininin görece daha fazla olduğu, ancak anket konusunun ve anketi yaptıran kişi/kuruluşun herhangi bir etkisinin olmadığı görülmüştür. İlgi çekici bir şekilde, anket tanıtımını daha ilginç bulan katılımcıların sosyal istenirliğe yönelik eğilimlerinin de daha yüksek olduğu görülmüştür. Yanıt seçeneği sırasının etkisi istatistiksel olarak anlamlı bulunmuşturve sosyal olarak istenen yanıt kategorileri üst sırada oldukları zaman daha yoğun biçimde seçilmişlerdir. Ayrıca, anket sorularinin hassaslığı arttıkça sosyal olarak istenen yanıtların seçimi yoğunlaşmıştır ve ayrıca daha fazla eksik veri sağlayan katılımcıların sosyal olarak istenen yönde yanıt verme olasılıkları daha yüksek bulunmuştur.