Deniz taşımacılığının çok modlu taşımacılıktaki optimal yerinin Türkiye koşulları için araştırılması

Türkiye bölgesel ve küresel çerçevede merkezi rol oynama potansiyeliyle stratejik bir konumdadır. Geniş taşıt filosu ve karayolu hacmiyle bölgede transit bir ülkedir. Taşımacılıkta en çok yararlanılan tür birim yük maliyeti en yüksek olan karayolu taşımacılığıdır. Karayolu ulaştırmasına olan bağlılık bazı sıkıntılar doğurmaktadır. Bu sorunların üstesinden gelebilmek, daha sürdürülebilir ulaştırma sistemi oluşturmak ve taşımacılığın olumsuz çevresel etkilerini minimize etmek amacıyla uygun olan hatlarda daha ekonomik ve çevreci olan diğer taşıma türlerinden yararlanılması veya çok modlu taşımacılık çözümleri geliştirilmesi faydalı olacaktır. Karayolu taşımacılığının, yüksek maliyet, çevreye olumsuz etkiler, trafik kazalarından doğan kayıpların fazla olması gibi etmenleri, gelecekte, daha sürdürülebilir bir ulaştırma türü olan demiryolu taşımacılığına verilen önemin artmasını gerektirmektedir. Ülkemizde son yıllarda bu konuda gelişmeler ivme kazanmış olup, demiryolu yatırımları artmıştır. Diğer gelişmiş ülkelerin de demiryollarına büyük değer verildiği görülmektedir. Denizyolu taşımacılığı tarih boyunca ekonomik kalkınma ve refahın bir göstergesi olmuştur. Gerek ticari ilişkileri üst düzeyde geliştirmekte, gerekse her türlü malın güvenli, çevreye duyarlı, yerinde, zamanında ve doğru şekilde tedariğine imkan sağlamaktadır. Denizyolu taşımacılığı alanındaki yapılacak her türlü pozitif gelişme genel taşımacılık sisteminin uzun dönemli performansına olanak tanıyacak, diğer sektörlere ve nihai tüketiciye en ileri faydayı sağlayacaktır. Bunun yolu ise, alınacak önlemlerle, kaliteli deniz taşımacılığı ve hatta tüm modlarda kaliteli taşımacılık hizmetinin verilmesinden geçmektedir. Bu çalışma, Türkiye'deki mevcut durumdaki yük taşımacılığının ve taşımacılık altyapısının incelenerek karayolu, demiryolu, denizyolu taşıma türlerinin her birinin avantajları ve entegrasyonu göz önüne alınarak ülkemiz için deniz taşımacılığının optimal yerinin belirlenmesi açısından önem taşımaktadır. Çalışmada, Bölüm 2'de, taşımacılık türleri ve üstün yanları incelenmiştir. Sonrasında, Bölüm 3'te, Türkiye'nin karayolu, demiryolu, denizyolu tarihçesi, altyapısı, taşıma istatistikleri araştırılmış ve detaylı şekilde değerlendirilmiştir. Taşıma türlerinin fiziki boyutları ile taşımacılıkta kullanılan mevcut filomuz ve taşıtlarımızın özelliklerine değinilmiştir. En ekonomik taşıma türü olan denizyolu taşımacılığının ülke içi taşımacılıkta çok az tercih edildiği sonucuna ulaşılmıştır. Bölüm 4'te, ülkemizin mevcut taşımacılık altyapısı, diğer ülkelerle karşılaştırılmalı olarak sunulmuştur. Çalışmada, Bölüm 5'te, içsel ve dışsal maliyetler göz önüne alınarak teknik ve ekonomik modelleme yapılmıştır. Ekonomik model, Bölüm 6 ve Bölüm 7'de, tek modlu ve çok modlu taşımacılık için uygulanarak, hat uzunluğu, doluluk oranı, taşıt hızı, yakıt eskalasyon oranı gibi maliyeti etkileyen parametrelere bağlı olarak taşımacılık maliyetinin değişimi ayrıntılı olarak incelenmiştir. Ülkemizde çok modlu taşımacılık için avantaj bölgeleri belirlenmiş olup, hat uzunluklarına bağlı olarak, denizyolunun optimal yeri belirlenmiştir. Yakıt fiyatlarındaki artış, denizyolu seçimini kuvvetlendirecek yönde sonuç vermiştir. Ayrıca, Bölüm 8'de Türkiye'de denizyolu taşımacılığı için farklı gemi tonajları dikkate alınarak kapasite ve gemi sayısı optimizasyonu gerçekleştirilmiştir. Filoda, aynı DWT ve farklı DWT'lerde gemilerin bulunması durumunda birim yük taşıma maliyetlerindeki değişim de incelenmiştir. Olumsuz pazar ve yüksek yakıt fiyatlarına dayalı pazar koşullarında, denizcilik firmaları maliyetlerini azaltmak amacıyla düşük hız uygulamasını benimsemektedirler. Düşük hızda seyir, gemilerin yakıt maliyetini önemli oranda azaltacağından ötürü, birim yük taşıma maliyetlerini de azaltmaktadır. Bu bağlamda Bölüm 9'da, denizyolu taşımacılığı için farklı DWT'deki gemiler için hız optimizasyonu gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, optimum hız, minimum maliyeti sağlayan hız olarak belirtilmiştir. Taşımacılık maliyetinin en önemli kısmını içeren yakıt maliyetlerindeki değişim dikkate alınarak, optimum hızın yakıt fiyatlarındaki eskalasyona bağlı olarak değişimi gösterilmiştir. Ekonomik model, ülkemizde üç hat seçilerek mevcut durumdaki taşımacılık dağılımları ve senaryo analizleri çerçevesinde Bölüm 10'da uygulanmıştır. Seçilen hatlar, İstanbul-Van, İstanbul-Erzurum ve İstanbul-Gaziantep olup, ülkemizin genelinde olduğu üzere bu hatlarda da yük taşımacılığında karayolundan yüksek oranda yararlanıldığı görülmüştür. Mevcut karayolu baskınlığının, demiryolu ve uygun olan hatlarda çok modlu denizyolu-karayolu ile çok modlu denizyolu-demiryolu taşımacılık alternatiflerine kaydırılması durumunda aylık, yıllık ve birim yük taşıma maliyeti bakımından ne kadar tasarruf edileceği ve en uygun taşıma türü belirlenmiştir. Çalışma, Bölüm 11'deki değerlendirmeler ve Bölüm 12'deki sonuçlar ve öneriler kısımları ile tamamlanmıştır. Bu tez, ülkemizdeki karayolu, demiryolu ve denizyolu tek modlu taşımacılığı ile bunların kombinasyonu şeklindeki çok modlu yük taşımacılığı için kapsamlı bir araştırma ve analizler içerdiğinden lojistik ve maliyet alanında çalışacak araştırmacılara yön gösterecek bir çalışmadır. Ekonomik model, tüm hatlara uygulanabilecek düzeydedir. Yapılan çalışma, doğal olarak eldeki verilerle sınırlı olup, daha ileri zamanlarda incelenecek bölgelerde, günlük, haftalık, aylık, yıllık yük hareketlerinin daha kapsamlı şekilde kayıt altına alınması ve kayıtların düzene sokulması neticesinde verilerin daha detaylı incelenmesi sağlanmış olacaktır.