İran Ehl-i Hak Tanbûrunda kullanılan icra tekniklerinin Anadolu sazına aktarımı

İran Ehl-i Hak Tânbur Sazı kökleri çok eski tarihlere dayanan bir çalgıdır. Bu çalgıda özellikle sağ el icra tekniklerinin (pençe tekniklerinin) zengin uygulama biçimlerine rastlanmaktadır. Bu çalgıdaki sol el icra teknikleri Anadolu Sazında uygulanan icra teknikleri ile benzeşmekte olsa da her iki sazdaki sağ el icra teknikleri uygulama biçimleri ve pençe kalıpları açısından ciddi farklılar göstermektedir. Bu çalışma, Ehli Hak (Yârsân) topluluğuna özgü tanbûr icrasında karşılaşılan pençe (sağ el) tekniklerinin ve bu tekniklerin çeşitli uygulama biçimleri sonucunda ortaya çıkan pençe kalıplarının tespitinin, analizinin ve tasnifinin yapılmasını amaçlayan bir yüksek lisans tezidir. Araştırmanın ilk bölümünde, çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi, temel kavramları, kullanılan terimler ve notasyon tercihleri ayrıntılı şekilde açıklanmıştır. Evren ve örneklem başlığı altında, analiz edilen tanbûr icracılarının seçilme gerekçeleri ve kaynak kayıtları ortaya konmuştur. Kuramsal arka plan ve organoloji bölümünde, Ehl-i Hak inancının temel özellikleri, tanbûrun bu inançtaki tarihsel ve kültürel rolü, tanbûr teriminin etimolojisi, enstrümanın tarihsel gelişimi, gövde ve sap yapısı, kullanılan malzemeler, tel ve akort sistemleri, perde dizilimi, yapım teknikleri ve geleneksel icra ortamları detaylı olarak ele alınmıştır. Tanbûrda uygulanan icra teknikleri ve notasyonu başlığı altında; pençe tekniklerinin tarihi gelişimi, bölgesel farklılıklar, rast ve çep gibi temel vuruş türleriyle birlikte, tekli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili ve daha fazla vuruştan oluşan tüm pençe kalıplarının fiziksel uygulamaları, parmak kombinasyonları ve bölgesel kullanımları örneklerle açıklanmıştır. Bütün bu pençe kalıpları, uygulama örnekleri, fotoğraflar, nota sembolleri ve karekodlarla erişilebilen videolarla desteklenmiştir. Ayrıca, kullanılan notasyon sistemlerinin avantajları ve sınırlılıkları, çalışmada tercih edilen sembolizasyon ve analiz yöntemleriyle birlikte sunulmuştur. Teknik analiz ve uygulama bölümünde, Ali Akbar Moradi, Kaykhosro Pournazeri, Sohrab Pournazeri, Seyyed Arash Shahriyari ve Seyyed Khalil Alinejad gibi önemli tanbûr icracılarının solo ve toplu performanslarından elde edilen pençe teknikleri ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Analizler; sağ el vuruş kombinasyonları, ölçü yapıları, tempo değişimleri ve icracıların yorum farklılıkları üzerinden gerçekleştirilmiştir. Bu bulgular, notasyon örnekleriyle sunulmuştur. Tanbûrdaki pençe teknikleri ve pençe kalıplarının Anadolu sazı icrasına aktarımı kapsamında; aşağı ve yukarı yönlü tekil mızrap vuruşlarının, takma mızrap vuruşlarının, sürüklemeli mızrap vuruşlarının ve çoklu mızrap vuruşlarının tamamı pençe tekniğiyle uyarlanmış, her bir mızrap vuruşu tipi farklı yaklaşımlarla teknik ve müzikal açıdan değerlendirilmiştir. Sonuç ve öneriler bölümünde, Ehl-i Hak tanbûrunda kullanılan pençe tekniklerinin ve pençe kalıplarının Anadolu sazı icrasına aktarımıyla ilgili ulaşılan bulgular ayrıntılı olarak değerlendirilmiş; bu bulguların müzik eğitimi, icra süreçleri, aranjman yaklaşımları ve etnomüzikolojik çerçevedeki yansımaları ile alana yönelik önerilere kapsamlı şekilde yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: İran Ehl-i Hak Tanbûru, Pençe Tekniği, Pençe Kalıbı, bağlama, saz