İran İslam Cumhuriyeti - Suudi Arabistan Krallığı ilişkileri (1979-2011)

Bu çalışmanın temel ilgi alanı, 1979 İran İslam Devrimi?nden 2011 Arap Baharı?na kadar olan süreçte İran İslam Cumhuriyeti ve Suudi Arabistan Krallığı ikili ilişkilerini incelemek ve tanımlamaktır. İran ve Suudi Arabistan, İslam dünyası, Ortadoğu ve bilhassa Basra Körfezi?nde önemi haiz iki devleti temsil etmektedirler. Böylece, mezkür alanlarda meydana gelen önemli gelişmeleri sağlıklı bir şekilde anlayabilme konusunda Tahran-Riyad ilişkilerinin seyri bize ışık tutabilecek muhtevayı içerisinde barındırmaktadır.Bu bağlamda, İslam Devrimi ile Arap Baharı arasındaki yaklaşık otuz yıllık dönemde İran-Suudi Arabistan ilişkilerinin temel karakteristiği çok boyutlu rekabet olarak kendini göstermektedir. Söz konusu rekabetin yoğunluğunun bazı dönemlerde tırmanması, iki ülke ilişkilerinde gerilim ve çatışmayı beraberinde getirmiştir. Bu nedenle bölgesel rekabetin iyice derinleştiği bazı dönemlerde Tahran-Riyad ikili ilişkileri ya kopmuş ya da kopma noktasına gelmiştir. Bu çalışmada Tahran-Riyad ilişkilerini belirleyen temel unsurlar süreklilik ve değişiklik unsurları olarak iki grupta incelenmiştir. İki ülke ilişkilerinde yönlendirici özelliğe sahip süreklilik unsurları, her iki ülkenin yapısal unsurlarından kaynağını almakta ve günümüze kadar etkisini sürdürmektedir. Bu anlamda İran?ı meydana getiren Fars kimliği, Şii düşüncesi ve cumhuriyet yönetimi ile Suudi Arabistan?ı meydana getiren Arap kimliği, Sünni inanışı ve monarşi yönetimi şeklindeki yapısal unsurlar, İslam Devrimi sonrasında yoğun bir rekabete tutuşmuş ve bu rekabete süreklilik boyutu kazandırmıştır. Değişiklik unsurları ise konjonktürel olarak söz konusu devletlerin birbirlerine yönelik tutum ve davranışlarında büyük oranda etkili olan ulusal, bölgesel ve uluslararası alanda meydana gelen önemli gelişmelerdir. Değişiklik unsurlarına ilişkin olarak 1979 sonrası Tahran-Riyad ikili ilişkileri üç dönem halinde incelenmiştir. Birinci dönem, İslam Devrimi ile başlayıp, 1979 Ayetullah Humeyni?nin vefatı ile sona ermektedir. Bu dönemi belirgin kılan temel dinamik İran?ın ortaya koyduğu bölgesel siyasetin cari sistemin temellerini yıkacak potansiyeli taşımış olması ve Suudi rejiminin güvenliğine hayati bir tehlike oluşturmuş olmasıdır. İslam Devrimi ile İran?ın dış politikası üzerinde şekillendirici özelliği olan iç dinamikler köklü bir şekilde değişmiştir. 1979 akabinde İran?ın anti-statükocu dış politikası ve devrim ihracı politikasına en yoğun şekilde maruz kalan Suudi rejimi, Tahran?ın bu minvalde ilerleyen politikalarına ilişkin endişelerinden hareketle onu dengeleme politikası izleyerek dizginlemeye çalışmıştır. Bu nedenle ikili ilişkilerde 1979-89 dönemi doğrudan rekabet ve çatışma olarak adlandırılmıştır.Tahran-Riyad ilişkilerinde ikinci bir dönem, 1989-2001 arasındaki zaman dilimini kapsamaktadır. Bu dönemi belirgin kılan ana değişkenler 1988?de I. Körfez Savaşı?nın sona ermesi, 1989?da devrim lideri Ayetullah Humeyni?nin vefat etmesi, 1990?da II. Körfez Savaşı?nın patlak vermesi ve İran?ın dış politikasında ve bölge devletleri ile ilişkilerinde yeni bir sayfa açan Haşimi Rafsancani ve daha sonra Muhammed Hatemi?nin liderliğe geçmeleridir. Ulusal ve bölgesel anlamda meydana gelen bu denli önemli gelişmeler İran ve Suudi Arabistan?ın birbirlerine bakışları üzerinde olumlu yansımaları olmuştur. Bunun doğal sonucu olarak Tahran-Riyad ilişkilerinde yumuşama evresi başlamıştır. İki ülke ilişkilerinde üçüncü dönem, 2001-2011 arasındaki zaman zarfını içermektedir. Bu dönemi meydana getiren ve iki ülke ilişkilerinde yoğun bir düzeyde yansımaları olan ana değişken 11 Eylül 2001 saldırılarıdır. 11 Eylül 2001 sonrasında şekillenmeye başlayan yeni Ortadoğu?da meydana gelen gelişmeler İran lehine sonuçlar doğurmuştur. 2001 sonrası ortaya çıkan bölgesel konjonktür Suudileri büyük oranda endişelendirmiş, Tahran ve Riyad?ı tekrar zıt pozisyonlara yerleştirerek aralarındaki rekabeti yeniden tırmandırmıştır. Anahtar Kelimeler: İran, Suudi Arabistan, İran İslam Devrimi, Arap Baharı, Körfez Savaşları.