İran'da milliyetçilik ve bölgeye yansımaları

Milliyetçilik uluslararası politika ve genel anlamda siyaset bilimi açısından önemini hiç yitirmemi? bir konudur. ?ran?ın neredeyse sürekli dünya gündemini me?gul eden siyasal popülaritesine rağmen, milliyetçiliği ?ran bağlamında ele alan çalı?maların sayıca azlığı a?ikârdır. Oysa ?ran milliyetçiliğin dünyadaki en ilginç türlerine ev sahipliği yapmı?tır, yapmaktadır. ?ran?da birbirinden farklı pek çok milliyetçilikler vardır. Teorik olarak muhtelif tartı?maların konusu olan milliyetçilik, sözkonusu ?ran olduğunda daha da karma?ık bir hale gelmektedir. Milliyetçilik üzerine her tartı?ma ?ran?da kendisine malzeme bulabilecektir. ?ran?ın, bugünkü anlamı ile kullanılı?ı sanıldığından çok daha yeni bir olgudur. Bununla birlikte ?ran coğrafyasında kurulmu? devletlerden Safevilerin ?ran?da ?iiliği kurumsalla?tırmakla ilk zemini hazırladıkları belirtilebilir. Ancak ?ran?ın bir millet haline geli?i geç Kacar dönemlerine denk gelir. Güç dengesi, Me?rutiyet Devrimi ve Birinci Dünya Sava?ı asıl ?ekillendirici olaylardır. Temelinde ?ndo-Aryanist ırkçılık olan Fars Milliyetçiliği, Rıza ?ah?ın tahta getirilmesini takip eden yıllarda devlet ideolojisi haline gelmi?, Musaddık dönemi ise yurtseverliğe dayalı ?ran milliyetçiliğine iyi bir örnek olmu?tur. Muhammed Rıza ?ah ise bu bakımdan babasını takip etmi?tir. Ancak 1979 sonrasında da rejimin dinî nitelikleri, ?ran milliyetçiliğinin hatta Fars milliyetçiliğinin ?ran içinde ve dı?ında geli?mesine engel değil destek olmu?tur. Azerbaycanlı Türk milliyetçiliği, ?ran siyasi tarihinde ?ran milliyetçiliği ile ya?ıt kabul edilebilir. Bu milliyetçilik zaman zaman ?ran milli bütünlüğü içinde görünse de 1920, 1945 ve özellikle 1990 sonrasındaki çıkı?ları ile özgün yönleri ile öne çıkan bir siyasal harekete dönü?mü?; 2006 olayları ile yeni bir e?ikten geçmi?tir. Kürtçülük ?ran?da dı?sal etkilerle geli?mi? bir diğer harekettir. Kürtçülük, Rusya ve ?ngiltere?nin ?ran ve Türkiye politikalarının etkisinde geli?mi?, ancak kabilevî niteliğinden 1960?lardan itibaren sıyrılabilmi?tir. Arap ve Beluç milliyetçilikleri de görece daha az nüfusa sahip iki toplumun içinde görülen diğer iki milliyetçilik türüdür. Bütün bu toplumlar ?ran?ı çevreleyen bölgede aynı etnisitelerden unsurlarla sınırda?tırlar ve buralardaki milliyetçiliklerle tarihsel olarak kar?ılıklı etkile?im içindedirler. Yakın gelecekte, ?ran?daki milliyetçiliklerin gerek aktüel gerekse akademik anlamda gündemi daha fazla me?gul edeceği açıktır.