İş ve sosyal güvenlik hukukunda göçmen işçiler

"İş ve Sosyal Güvenlik Hukukunda Göçmen İşçiler" ismini taşıyan bu çalışmada göçmen işçilerin iş ve sosyal güvenlik hukukundaki durumları ele alınmaktadır. Göç kavramı yeni bir kavram değildir. Nitekim göç, insanlık var olduğundan beri süregelen bir olgudur. Bunun yanında, özellikle Ortadoğu'da yaşanan savaşlar ile Rusya'nın Ukrayna'yı işgali ve küresel iklim değişiklikleri neticesinde göç, günümüzdeki en önemli konulardan biri haline gelmiştir. Bundan dolayı da göçün, güncelliğini yitirmeyen bir konu olduğu ifade edilebilir. Jeopolitik konumundan dolayı ülkemiz de tarih boyunca göçlerden etkilenmiştir. Modern çağlarda daha ziyade kaynak veya transit ülke olarak bilinen ülkemiz, özellikle Suriye'de yaşanan iç savaş nedeniyle bir anda yoğun bir göç akışına maruz kalmış ve bir hedef ülke haline gelmiştir. Bu durum ise ekonomik, demografik, sosyolojik, siyasi vb sorunların yanı sıra hukuki sorunların doğmasına da yol açmıştır. Nitekim, daha önce bu denli büyük bir göç dalgasıyla karşılaşmamış olan Türkiye, Suriye'den gelen göçlere karşı hukuki açısından da hazırlıksız yakalanmıştır. Bu kişilerin yabancılar hukuku çerçevesinde hukuki statüsü uzunca bir süre belirlenememiş ve bu sorunu aşabilmek için geçici koruma statüsü düzenlenmiştir. Buna karşın, özellikle medyanın etkisiyle Suriyelilerin sıkça "mülteci" olarak nitelendirilmeye devam edildikleri de görülmektedir. Halbuki Türk hukukunda "mülteci" kavramı Suriye'den gelen kişiler için kullanılabilecek bir kavram değildir. "Göçmen" kavramı da hukukumuzda oldukça sınırlı bir anlamda kullanıldığı için Türk hukuku özelinde düşünüldüğünde bu kavram da aslında Suriyelileri kapsamamaktadır. Suriye'den ülkemize yapılan göçlerin, ülkemize göç eden kişileri yabancılar hukuku bakımından hangi statüde tanımlayacağımız hususundaki karışıklığı su yüzüne çıkardığı söylenebilir. xxxi Göç konusunun, başta sosyoloji olmak üzere çeşitli disiplinlerce sıklıkla incelenmesine rağmen, hukuk alanındaki çalışmaların diğer disiplinlere nazaran daha az olduğu ve özellikle iş ve sosyal güvenlik hukuku alanındaki çalışma sayısının çok daha sınırlı sayıda olduğu görülmektedir. Halbuki ülkemize gelen göçmenler iş piyasasını da etkilemiş ve göçmenlerin burada iş sözleşmesi çerçevesinde çalışmaya başlamalarıyla beraber iş ve sosyal güvenlik hukuku bakımından da sorunlar ortaya çıkmaya başlamıştır. Göçmenlerin ucuz iş gücü olarak görülmesi ve kayıt dışı çalıştırılma eğiliminin yüksek olması, iş ilişkisinden doğan haklarının yerli işçilere nazaran çok daha rahat şekilde çiğnenebilmesi, göçmen olmaları sebebiyle iş ilişkisinde ayrımcılığa maruz kalmaları gibi durumlar iş ve sosyal güvenlik hukukuntaki temel sorunları oluşturmaktadır. Konu, düzensiz göçmenler bakımından ele alındığında ise düzenli göçmenlere göre daha da kötü bir tablo ile karşılaşılmaktadır. Nitekim düzensiz göçmenler genelde kendilerine dayatılan çalışma koşullarını kabul etmeye mebcur kalmakta ve sınır dışı edilme tehdidi ve korkusu nedeniyle haklarını aramaktdan da çekinmektedir. Düzensiz göçmen işçiler tarafından açılan davaların çok sınırlı sayıda olması, bu durumu gözler önüne sermektedir. Ayrıca, iş ve sosyal güvenlik hukukunda özellikle düzensiz göçmenler bakımından birçok soru yanıtlanmayı beklemektedir. Örneğin çalışma izniyle ilgili hükümlere aykırı davranan düzensiz göçmenlerin iş sözleşmelerinin geçerli sayılıp sayılmayacağı dahi henüz üzerinde fikir birliğine varılmış bir husus değildir. Göçmen işçilerle ilgili pek fazla akademik çalışma olmaması ve bu kişilerle ilgili yanıtlanmayı bekleyen birçok sorunun olması sebebiyle iş ve sosyal güvenlik hukuku bakımından göçmen işçilerin incelenmesine karar verilmiştir. Göçmen işçilerin iş ve sosyal güvenlik hukuku açısından karşılaştıkları sorunları ortaya koymak, bunlara karşı hangi haklara sahip olduklarını açıklamak, mevcut ya da ortaya çıkma potansiyeli olan hukuki sorunlara çözüm yolları önermek ve bu konuları akademik çevrelerin tartışmasına sunabilmek bu çalışmanın temel hedeflerini oluşturmaktadır. Çalışmamızda karşılaştırmalı hukuk yönteminden de yararlanılmıştır. Bunun nedeni ise bir ülkedeki hukuk sisteminin, başka bir ülkedeki hukuk sistemi ile karşılaştırılması yoluyla, mevcut veya ortaya çıkabilecek hukuki sorunlara daha iyi çözüm önerileri getirilebilmesidir. Bu çerçevede hukukumuz ile Alman hukuku xxxii arasında karşılaştırmalar yapılmıştır. Alman hukukunun seçilme nedeni ise Almanya'nın da tıpkı ülkemiz gibi yoğun göç alan bir ülke olması sebebiyle göçün iş ve sosyal güvenlik hukuku alanında doğurduğu sorunlara Alman hukukunun ne gibi çözümler sunduğunu ortaya koyabilmektir Çalışmamızda nicel veriler de sıkça kullanılmıştır. Böylece çalışmamız, matematiksel verilerle de desteklenmiştir. Bu çalışma sistematik olarak ise üç ana bölümden oluşacak biçimde hazırlanmıştır. Hukuki çalışmalarda göç, göçmen ve göçmen işçi kavramları üzerinde pek de durulmadığı gözlemlendiği için çalışmamızın ilk bölümünde bu kavramlar üzerinde durulmuştur. Söz konusu kavramların tanımları üzerinde uzlaşma bulunmadığını ifade etmek gerekir. Bu belirsizliği bertaraf edebilmek için bu çalışmada Uluslararası Göç Örgütü (Kısaca IOM)'un tanımları ve açıklamalarından sıklıkla yararlanılmıştır. Nitekim IOM, yaptığı çalışmalarla göç konusuna uluslararası alanda öncülük etmektedir. Söz konusu kavramların açıklanması suretiyle özellikle göçmen ve yabancı kavramları arasındaki farklılıklar ve göçmen işçi kavramının kimleri ifade ettiği ortaya konulmak istenmiştir. İkinci bölümde ise iş hukuku açısından göçmen işçiler ele alınmıştır. Burada ilk olarak göçmenlerin çalışma hakkı üzerinde durulmuş ve bu hakkın belli açılardan sınırlamalara tabi olduğu görülmüştür. Bu sınırlamalar çalışma izni almak ve Türk vatandaşlarına hasredilen işlerde çalışmamak şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bu sınırlamalara uyan göçmenler düzenli göçmen işçi statüsünde sayılırken, uymayanlar ise düzensiz göçmen işçi statüsünde sayıldıklarını belirtmek gerekir. Bu ayrım iş hukuku açısından oldukça önemlidir, zira iş sözleşmesinin geçerli sayılıp sayılmayacağı sorusu bu ayrım çerçevesinde yanıtlanabilmektedir. Bu tartışmaların ardından çalışma izni ve iş sözleşmesinin türü arasındak ikişkiye değinilmiştir. Daha sonra göçmen işçilerin çalışma yaşamındaki temel hakları ele alınmış ve bu çerçevede göçmen işçilerin sendika hakkı, göçmenlerin çalışma yaşamında karşılaştığı ayrımcılıklar ile iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri konuları üzerinde durulmuştur. Çalışmamızın son bölümünde ise sosyal güvenlik hukuku bakımından göçmen işçiler incelenmiştir. Göçmen işçilerle ilgili olarak sosyal güvenlik hukuku alanında yaşanan temel sorunun ise sigortasız çalıştırılma olduğu görülmektedir. xxxiii Sosyal güvenlik hukuku açısından doğan sorunların çözümünün de göçmenlerin iş sözleşmesinin geçerliliği noktasında yapılacak yoruma göre şekilleneceğini ifade etmek gerekir. Anahtar Kelimeler: Göç, Göçmen, Göçmen İşçi, İş Hukuku, Sosyal Güvenlik Hukuku