İşârî tefsirlerde Kabz ve Bast

Kur'ân'daki bazı sözcükler İslam tasavvuf düşüncesinin teşekkülü ile birlikte tasavvuf literatürüne girmiştir. İlgili sözcükler bağlamlarından kısmen veya tamamen uzaklaşıp yeni anlamlar kazanmıştır. Kabz ve bast sözcüklerinin de Kur'ân'da geçtiği ifade ile işârî tefsirlerde ve tasavvuf literatüründeki kullanımı karşılaştırıldığında, birtakım anlam değişikliklerine uğradığı görülmektedir. Bu sözcüklerin anlamsal açıdan geçirdiği aşamaları tespit etmek bu araştırmanın temel amacıdır. Tezde metin analiz yöntemi kullanılarak, ilk dönem Kur'ân sözlükleri, Klasik Arapça sözlükler, güncel Arapça sözlükler, klasik tefsirler, işârî tefsirler ve tasavvuf literatürü karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Başlangıçta maddi anlamdaki darlık ve genişliği ifade eden kabz ve bast sözcüklerinin, zamanla anlam değişikliğine uğrayarak ruhsal olarak daralma ve rahatlama durumlarını ifade ettiği bilinmektedir. Araştırma sonucunda kabz ve bast sözcüklerinin klasik tefsirlerdeki anlamlarının tasavvuf literatüründe kullanıldığı anlamlarla bazen örtüştüğü bazen de ayrıştığı neticesine varılmıştır. Söz konusu örtüşen yorumlardan hareketle kabz ve bast sözcüklerinin Kur'ân'a dayandırılabileceği tespit edilmiştir. Buna karşın işârî tefsirlerde, Klasik Arapça sözlüklerde ve tefsir müktesebatında rastlanmayan, tasavvuf disiplininin mahiyeti gereği yalnızca tecrübî ve sezgisel bilgi ile elde edilebilecek yorumlar da gözlemlenmiştir.