İslam düşüncesinde marifetu'n-nefs ve marifetullah ile ilişkisi

Marifetu'n-nefs yani kendini tanıma, tarih boyunca düşünürlerin dikkatini çeken; felsefi ve dinî öğretilerde merkezi bir konuma sahip olan bir ilkedir. Hikmet ve irfan ehli, ayetler ve hadisler ışığında "Kendini tanıyan, Rabb'ini tanır" prensibini temel alarak, marifetu'n-nefsi marifetullah'ın anahtarı olarak sunmuşlardır. Bu anlayışa göre insanın kendi hakikatini tanıması, Rabb'ine ulaşmanın en yakın, en doğru ve hatta tek yoludur. Kendini tanıma süreci, ruh, nefis, kalp ve akıl gibi emir âleminden 'halk âlemine uzanan farklı mertebeleri kapsayan; tecrübî, aklî, keşfî ve vahyî gibi âfâkî ve enfûsî yöntemleri içeren bir yolculuktur. Bu yolculuğun esası, nefsin tezkiyesi, kalbin kötü huylardan arındırılması, ilahî maarifle nurlandırılması ve Allah'tan gayrısından temizlenmesidir. Bu arınma, kişiyi sürekli bir teveccühle Allah'a yöneltir ve nihayet fenâ hâline ulaştırır. Bu mertebeye varan kişi, Allah'ın mutlak nur ve mutlak zahir olduğunu; her idrakinin ancak onun vasıtasıyla mümkün olduğunu; hatta kendini bile ancak onunla tanıyabileceğini kavrar. Bu kimse, kendisiyle Rabb'i arasında perde olmadığını; perdenin sadece kendi nefsi olduğunu anlar. Böylece tüm varlıkların fakr içinde bulunduğunu, yalnızca Allah'ın mutlak ganî ve kudret sahibi olduğunu idrak eder. Sonunda tüm kâinat ona ilahî ayetlerin tecellîgâhı olarak görünür. Bu çalışma, felsefî, irfanî ve dinî bir perspektifle, başka bir tabirle akıl ve vahiy penceresinden marifetu'n-nefsten maksadın ne olduğunu ve marifetullah ile ne tür bir ilişkisinin olduğunu araştırmaktadır. Araştırmanın çıkış noktası, marifetu'n-nefsin ontolojik, epistemolojik ve metafizik boyutları bulunan müstakil bir ilim dalı olduğudur. Çalışmamız marifetu'n-nefsi konu edinen sistematik bir araştırma olarak literatürdeki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Anahtar Kelimeler: Marifetu'n-nefs, Marifetullah, Nefis, Ruh, Kalp, Akıl.