İşletmelerde yenileme, genişleme ve modernizasyon yatırımlarının özelliklerine göre değerlendirilmesinde kullanılacak sayısal yöntemlerle ilgili bir model önerisi

Yatırım literatüründe, genel anlamda yatırımlar iki ana grupta ele alınmaktadır. Bunlar; yeni yatırımlar ve mevcut tesisler üzerinde yapılan yatırımlardır. Ülkemizde planlı dönemden günümüze kadar yatırım uygulamalarında ve bu uygulamaların değerlendirilmesinde sürekli yeni yatırımlar öncelik kazanmıştır. Bunun sonucunda ise yeni yatırımlarla ilgili proje modelleri ve değerlendirme teknikleri geliştirilmiştir. Oysaki istatistiklerde, mevcut tesisler üzerinde çeşitli yatırımların yeniden yapıldığı ve bu oranının küçümsenemeyecek düzeyde olduğu görülmektedir. Bu yatırım tiplerinde yüksek oranda yer alan ve uygulamada en çok geçerli olan üç yatırım tipi; yenileme (ikame), genişleme (tevsi) ve modernizasyon yer almaktadır. Tezimizin konusu bu üç yatırım tipinin temel özelliklerinin belirlenerek, bu özelliklere uygun biçimde sayısal yöntemlerle değerlendirme modellerini geliştirmektir. Gerek dünyada ve gerekse ülkemizde yenileme, genişleme ve modernizasyon yatırımlarına gidilirken hangi değerlendirme yöntem ve tekniklerinin kullanılacağı konusunun belirgin olmadığı, farklı metodlar kullanıldığı ve bu metodların yatırımın amacına yönelik modelleştirilmesi konusunda netlik olmadığı görülmektedir. Yurt içi ve yurt dışı kaynak ve araştırmalarımızdan elde edilen veriler ve uygulamalar sonucu çalışmamızın odak noktasını, amacımıza yönelik bir sentez ile ilgili yatırımların kararlarında geçerli olabilecek ve olumlu sonuçlar verebilecek sayısal yöntemlerin modelleştirilmesi ve çeşitlendirilmesi oluşturmuştur. Tezde, üç yatırım tipi özet olarak üç aşamada ele alınmıştır. Birinci aşama; yatırımın nitelikleri ve amaçlarıdır. Yatırım kararında gerçekçi bir karara ulaşabilmek için yatırım tipinin nitelikleri ve yatırımcının amaç ve199 beklentilerine uygunluğu önemli bir yaklaşımdır. Bu yönden çalışmamızın birinci aşamasında her yatırım tipinin çok yönlü kapsam ve özellikleri belirgin biçimde ele alınmıştır. Yatırımcı, yatırım tipinin bu niteliklerini dikkate alarak amaçlarına göre değerlendirmeye gitmelidir düşüncesi öncelik kazanmıştır. İkinci aşama; değerlendirmede gözönüne alınması zorunlu işlemlerin bir bütün halinde hazırlanmasıdır. Özellikle bu aşama, teknik yöntemlerin uygulanacağı işlem ve konuları belirgin hale getirdiğinden ihmal edilmemesi gereken bir çeşit kılavuz niteliğinde olan bir yaklaşımdır. Üçüncü aşama; modelde kullanılacak sayısal yöntemlerin belirlenmesidir. Bu aşamada amaç, yatırımcının yatırımdan beklentisine cevap verecek teknik modelin kurulması ve bu modelin uygulamasını sağlıklı ve gerçekçi kılacak sayısal formül ve yöntemlerin geliştirilmesidir. Örneğin; yatırımcının bu yatırım tiplerinden beklentisi maliyeti düşürmek, karı artırmak ya da zamanı ekonomik kullanmak olabilir. Bu üç beklentiye cevap verecek teknik yöntem ve formüllerin geliştirilmesiyle yatırım kararının gerçekçi ve sağlıklı biçimde verilmesi mümkündür. Analizlerimizde yatırımcının, yatırımdan beklentilerinin gerçekleşebilmesi için çok yönlü değerlendirmelere ihtiyacı olduğu konusu gözönüne alınmış ve her beklentiye uygun sayısal yöntemler geliştirilmiştir. Sonuç olarak bu çalışmamızda, üç yatırım tipi, nitelikleri, teknik parametreleri ve bu parametrelerin değerlendirilmesi ve özelikle de tezin ağırlık noktası kabul edilebilecek sayısal yöntemler geliştirilmeye çalışılmıştır.