İstanbul Ermeni kiliseleri üzerine bir araştırma ve Narlıkapı Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi (Eski Narlıkapı Ermeni Hastanesi)

Bu tez yüzyıllardır İstanbul'da yaşamakta olan Ermenilere ait kiliseleri, genel özellikleriyle tanıtmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda Surdışı'nda yer alan Narlıkapı Surp Hovhannes Kilisesi detaylı olarak incelenerek, İstanbul'daki Ermeni kiliseleri hakkında fikir edinilmeye çalışılmıştır. Yapıda öncelikle rölöve ve fotoğrafla belgeleme çalışmaları yapılmıştır. Kütüphane araştırmalarıyla yapının tarihi aydınlatılmaya ve zaman içinde geçirdiği değişimler gözlemlenmeye çalışılmıştır. Aynı zamanda İstanbul'daki diğer Ermeni Gregoryen Kiliseleri de bir katalog hazırlanarak genel özellikleriyle incelenmiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda kilisenin, ilk başta hastane olarak yapıldığı ve İstanbul'un ilk Ermeni hastanesi olduğu anlaşılmıştır. Yazılı kaynaklarda yapının, hastane döneminde bir şapel ve tedavi mekânlarından meydana geldiği belirtilmiştir. Bir süre bu işlevle normal hastalar ve akıl hastalarına hizmet veren yapının, 1834 yılında hastalar Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi'ne taşındıktan sonra sadece kilise olarak hizmet vermeye başladığı bilinmektedir. Günümüzde kilise olarak işlevini sürdüren yapı, dikdörtgen bir ana mekân ile bu mekanın sol tarafında yer alan bir vaftizhaneden oluşmaktadır ve tonoz üzerine beşik çatıyla örtülmüştür. İstanbul'daki Ermeni kiliseleri Anadolu'daki Ermeni mimarisinden farklı bir gelişim göstermiş, daha çok Bizans sanatından etkilenmişlerdir. Böylece İstanbul'a özgü bir kilise mimarisi gelişmiştir. İstanbul Ermeni Kiliseleri tek nefli bazilikal plan tipindeki ana mekanın sağına ve soluna iki hücrenin eklenmesiyle oluşmuş T plan şemasında inşa edilmiş ve tonoz üzerine beşik çatıyla örtülmüş yapılardır. İstanbul'da bu biçimden farklı çok az örneğe rastlanmaktadır. İstanbul Ermeni Kiliseleri arasından seçilen Narlıkapı Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi de İstanbul Ermeni Kiliseleri mimarisinin genel özelliklerini taşıyan bir yapıdır. Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi'nin tarih içindeki değişimlerini ortaya koymayı amaçlayan bu çalışmada, yapının detaylı rölövesi çizilmiş ve yapılan literatür araştırmaları sonucunda elde edilen verilere dayanılarak değişik dönemleri analiz edilmiştir. Kilisenin halen bir cemaate sahip olması ve işlevini koruması sebebiyle yeni bir işlev önerisi getirilmemiş; muhdes bölümlerinden arındırılarak aynı işlevle kullanılmaya devam edilmesi düşünülmüştür. Anahtar kelimeler: Narlıkapı Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi, Ermeni Kiliseleri, Kiliseler, Narlıkapı Ermeni Hastanesi, Narlıkapı, Studion Kapısı.