İstanbul seferleri: Kuzey İstanbul'un eleştirel yürüme araştırması

Bu tez, yakın zamanda kuzey İstanbul'da inşa edilmiş olan ulaşım altyapısının etkileriyle günümüzde ve gelecekte meydana gelen kentleşme biçim ve süreçlerindeki dönüşümleri yürüme ve haritalama merceğinden incelemektedir. Kuzey Marmara Otoyolu'nun Anadolu'yu Avrupa'ya üçüncü defa bağlayan rotasına yoğunlaşarak dönüşmekte kuzey İstanbul'u, öncelikle bu alanları araştırmak için yürüme yöntemini kullanarak ve daha sonra da bu alanları yürüyüşlerin kişisel deneyimleri üzerinden haritalayarak ele alır. Bu tezde yürüyen araştırmacının sahip olduğu bedensel deneyim ile haritalamanın uzaktan bakışının aynı anda kullanılmasıyla ortaya çıkan ikili odak ile kente bakmanın, kente dair daha derin bir inceleme ortaya çıkaracağını, aynı zamanda daha keskin ve zengin bir eleştiri sunacağı savunulmaktadır. Çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır. Bunlar sırasıyla GİRİŞ, TANIMLAMA; YÜRÜMELER, HARİTALAMALAR ve YAYILMA olarak isimlendirilmiştir. Bu tez çalışması için gerçekleştirilmiş yürüyüş deneyimlerini anlatan YÜRÜME LÜGATI, SEYİR DEFTERİ ve KARTPOSTALLAR bölümleri ise ekler bölümünde yer almaktadır. GİRİŞ bölümü tezin kuramsal omurgasını oluşturmaya çalışmaktadır. Öncelikle teze genel bir bakış sunduktan sonra sırasıyla ana problem, yöntem, amaç ve kuramsal arka plana odaklanır. Günümüzde mimarlık disiplininin ölçeğinin ve ilgi alanının değişmiş olmasına yoğunlaşır ve sosyal ve beşerî bilimlerde yükselişte olan hareketli yöntemlerin mimari tasarım disiplininde sürdürülen bir araştırmaya nasıl uyarlanabileceği üzerinde durur. TANIMLAMA bölümü iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm kuzey İstanbul'u ele alır ve bu bölgeyi kentin terra incognitası, yani bilinmeyen toprakları olarak tanımlar. Bu bölgenin bilinmezliği hem coğrafi hem de akademik bir tanımsızlığa işaret etmektedir. Kuzey İstanbul, hem kentlilerin seyrek uğradığı bir alandır, hem de güncel akademik çalışmalarda az ele alınan bir bölgedir. Bu sebeple bu bölüm öncelikle kuzey İstanbul'u tanımlamaya uğraşır. İlk olarak bir arka plan oluşturabilmek için İstanbul'un kentsel gelişimine odaklanır. İstanbul'un 20. yüzyıl başından 2000'lerin başına kadar olan kentsel gelişimine dair eleştirel bir bakış oluşturmak adına ulusal ve uluslararası akademik kaynaklar taranmıştır. Daha sonra, mevcut kaynakların genellikle şehrin "kentsel" bölgelerine insan-merkezli bir biçimde yaklaşmalarından dolayı güncel kentsel kuramda ortaya çıkan boşluğa dikkat çekilir. Kuzey İstanbul araştırılmamış bir alan olarak kalmıştır. Bu bağlamda kentin henüz haritalanmamış olan kuzey bölgelerine "kentten-fazla" ve "insandan-fazla" bir perspektifle yaklaşılır. Odağı kentselden kentsel olmayana ve insandan insan olmayana çevirmek İstanbul üzerinde bölgesel (territorial) bir yaklaşım oluşturulmasını sağlar. Bunu takiben, altyapı ve "altyapısal mekân" kavramlarında yaşanan paradigma kaymasına işaret edilir. Altyapı genellikle kullanışlı ancak sıkıcı olarak tanımlandığından mühendislik alanlarına bırakılmıştır. Ancak, bugün altyapının kent içerisinde ana dönüştürücülerden biri olduğu fark edildiğinden bu düşünme biçimde bir dönüşüm yaşanmaktadır. Altyapılar kentsel mekânın aktif ve "canlı" failleridir ve mutlaka pejoratif olarak algılanmaları da gerekmez. Ancak, hiçbir zaman sadece yararcı sebeplerden dolayı inşa edilmezler. Arazi üzerine yansıtılan daha büyük bir projenin önemli bir parçasıdırlar. Bu çalışma kuzey İstanbul'u araştırma alanı olarak ele aldığından, bu bölüm bu bölgeleri genel olarak analiz ederken, bu bölgede güncel olarak yaşanan dönüşümleri Kuzey Marmara Otoyolu projesine odaklanarak yorumlar. Kuzey İstanbul'un nasıl yeni keşfedilmiş bir bölge olarak ele alındığını ve bu bağlamda mega ölçekli altyapı projelerinin bu alana tabula rasa bir alanmışçasına eklemlenmesini irdelemektedir. Bunu takiben, gerçekleşmekte olan mega projelere dair daha detaylı bilgi verilerek bu projelerin bu coğrafyaları nasıl yeniden şekillendirdiği üzerinde durulur. YÜRÜMELER bölümü tezde kuzey İstanbul'da yaşanan dönüşümleri araştırmak, temsil etmek ve kaydetmek için kullanılan yürüme kuramı ve metodolojisine odaklanır. Öncelikle yürümek ve dönüştürmek arasındaki ilişki ortaya konmaktadır. Tez, yürüme eyleminin insanlar tarafından yapılmış "ilk ürünleri" meydana getirdiğini iddia eder. İnsanlar yürüdükçe izler bırakır. Bu izler öncelikle yeryüzü üzerindeki küçük girintilerdir. Ancak, yer zamanla aşınmaya başladıkça, bu kümülatif izler patikalara ve yollara ve nihayetinde de kentlere dönüşmektedir. Bu bağlamda yürümek ve kentin mimarisi doğrudan ilişkilidir. Sonrasında, yürümenin yalnızca A'dan B'ye gitmek olmadığından bahsedilmekte ve düşünsel yürüyüşlerden hac yürüyüşlerine, sanat yürüyüşlerinden araştırma yürüyüşlerine uzanan birçok farklı yürüyüş biçiminin üzerinde durulmaktadır. Bunu takiben "eleştirel yürüme" hem eleştirel hem de mekânsal bir pratik olarak tanımlanır. Bu tezin sunduğu dörtlü eleştiri ana hatlarıyla sıralanır ve başka eleştirel yürüme pratiklerine dair örnekler verilir. Sonrasında, bu tez çalışmasının kapsamında ortaya çıkan İstanbul Seferleri adlı yürüme projesi üzerinde durulur. Kuzey İstanbul'da gerçekleştirilen yürüyüşler ile bu tez doğrudan deneyime, sezgiye ve izlenimlere dayanan öznel bir kent okuması sunmaktadır. Kentin terra incognitasında, yani bilinmeyen topraklarında yürümek, sefere çıkmaya ve kaybolmaya benzetilir. Ancak, bu yürüyüşler sayesinde yürüyüşçü/araştırmacı bu bölgeleri tanımaya ve tanımlamaya başlar. Bu bölümün son kısmında ise bu alanda yapılan yürüyüşler "arazi okulu" olarak nitelendirilir. Bilinmeyen bu coğrafyalarda yürürken haritalar üzerinden görünmez ve fark edilmez olan arazi kendini göstermeye başladığından, tersten öğrenme, tersten yerleşme ve tersten arşivleme süreçleri mümkün hale gelir. Böylece arazinin kendisi bir okula dönüşür. HARİTALAMALAR bölümü öncelikle yürüme ve haritalama arasında doğal olarak var olan ilişkiye değinmektedir. Yürümek zihinsel haritalamanın, yerini bilmenin ve hayatta kalmanın arkaik bir biçimi olarak düşünülmektedir. Zamanla, bu zihinsel haritalar yeryüzü üzerine anıttaşlar olarak işlenir. Yani yeryüzü üzerinde meydana gelen belirli olaylar bu olaylara özel alanlarda temsil edilir. Daha sonra ölçek kavramı ortaya çıkar ve yeryüzünün temsili duvarlara, kayalara ve bunları takiben kağıtlara aktarılır. Öncelikle, üç boyutlu dünyanın iki boyutlu yüzeylere aktarımı içinde bir öznelliği barındırır. Haritacı kendi pozisyonunu haritaya ekler. Ancak, bu pozisyon daha "nesnel", "nötr" ve "bilimsel" haritalar üretme gayesiyle yok olur. 1960'larda insanın dünya algısı uzaya yapılan seyahatlerle bir paradigma kayması yaşar. Artık gezegen uzaktan, tanrısal bakış açısıyla görülmektedir. Bu aynı zamanda harita yapımı için de bir dönüm noktası olur çünkü yeryüzünü temsil etmek için uydu imajı kullanılmaya başlanır. Dünyanın bu sanal sürümünde ölçek doğrudan çözünürlükle alakalı bir olguya dönüşür ve insanlar bu meta-Dünya üzerinde yolculuklar yapmaya ve izlerini bırakmaya başlarlar. Bu kısmı takiben, HARİTALAMALAR bölümü gerçekten yeryüzü üzerinde olmak ile ona bir başkasının temsili üzerinden bakmak arasındaki ikilem üzerine eğilir ve kuzey İstanbul'da yaşanan dönüşümleri incelemek, kaydetmek ve haritalamak için kişisel gözlem ile tanrısal göz arasında bir perspektifi önerir. Bu arada olan bakış açısı "haritayı yürümek ve yürümeyi haritalamak" sayesinde gerçekleşir. Bu tezin kapsamında ortaya çıkmış metinsel, görsel-işitsel, deneyimsel ve kartografik haritalama metodolojileri anlatı kartografyaları olarak tanımlanır ve Seyir Defteri, Yürüme Atlasları, Kartpostallar, Dioramalar, Yürüme-Haritalamaları, Yürüyüş'ün Gözü ve Sosyal Medya olarak tariflenir. Bu bölüm, performatif bir eylem olan yürümek ile onun bir harita üzerinde temsil edilmesi arasındaki çelişkiye değinerek sonlandırılır. Ancak, bu tez, araştırma kapsamında geliştirilen haritalama metodolojilerinin çoğul ve açık uçlu haritalama biçimlerine izin verdiğini savunur. Böylece öznel, duyusal ve kinestetik yürüyüş deneyimleri aktarılabilir, yeni anlamlar önerilebilir ve yeni imkanlar tasarlanabilir hale gelir. YAYILMA bölümü sırasıyla kayıt, yöntem, proje ve tasarım adlı dört alt bölümden oluşan bir sonuç bölümüdür ve bu tez çalışmasının çıktılarını aktarmaktadır. Kayıt yürüyüşler sayesinde oluşturulan arşive, yöntem eleştirel yürüme ve eleştirel haritalama pratiklerinin aynı arada bir araştırma yöntemi olarak kullanımına, proje tezden ortaya çıkan bir yan ürün olarak kabul edilen İstanbul Seferleri projesine ve bu bağlamda araştırmanın geleceğine, tasarım ise kuzey İstanbul'un belirli bir bölgesi için yapılmış ancak başka bölgelerin gelecekteki dönüşümleri için de bir model olabilecek deneme niteliğinde öneriye değinmektedir. Tezin nihai vaadi bu çalışmada ortaya çıkan fikir, araç ve kavramları paylaşmak olduğundan, bu bölüm "yayılma" olarak adlandırılmıştır. EKLER bölümü bu çalışmanın anlaşılması açısından önemlidir ve ana metin ile birlikte okunması önerilmektedir. YÜRÜME LÜGATI yürüme eylemi ile ilişkili kelimelerden oluşan bir nebuladır. Bu kelimeler araştırma sürecinde toplanmıştır ve bu koleksiyon çoklu yürüme biçimlerine işaret etmektedir. SEYİR DEFTERİ bu araştırma için yapılmış tüm yürüyüşleri anlatmaktadır. Anlatı kartografyalarının bir parçasıdır ve bu bağlamda metinsel bir haritalama sunmaktadır. Kuzey İstanbul'a yapılmış tüm seferlerin bir kaydı olarak düşünülebilir. KARTPOSTALLAR ise yürüyüşlerin görsel bir kaydıdır ve içlerinde SEYİR DEFTERİ bölümünden kısa alıntılar ve yürüyüş videolarının QR kodlarından oluşmaktadır.