İzmir ili Balçova ilçesindeki öğretmenlerde sağlık okuryazarlığı düzeyinin sağlıklı yaşam davranışlarıyla ilişkisinin belirlenmesi

GİRİŞ VE AMAÇ: Günümüzde sağlık kavramı; sadece hastalıkları ortadan kaldırmaktan oluşmaz, aynı zamanda bireylerin sağlığını devam ettirmek, korumak ve geliştirmek için onlara sağlıklı yaşam biçimi davranışları kazandırmayı da amaçlamaktadır. Bu nedenle kișilerin sağlıklı olabilmeleri için sağlıklı yaşam biçimini benimsemeleri ve uygulayabilmeleri gerekmektedir. Tümüyle sağlıklı bir yaşam tarzının önemi tartışmasız olmakla birlikte, çalışmalar sadece birkaç sağlıklı davranışın benimsenmesinin bile hastalık riski üzerinde önemli bir yarar sağladığını açıkça ortaya koymaktadır. Bu nedenle sağlığın geliştirilmesinde ana etmen bireylerin sağlıklı yaşam biçimi davranışları kazanmaları olarak görülmektedir. Sağlıklı bir yaşam biçimi ise sağlık bakım hizmetlerinden nasıl yararlanacağını ve sağlığı koruyucu bilgileri bilme, anlama ve kullanmayı gerektirir. Bu sağlık bilgilerine ulaşma, anlama ve kullanma süreci için gerekli yetenek sağlık okuryazarlığıdır. Araştırmanın amacı, İzmir ili Balçova ilçesindeki anaokulu, ilkokul, ortaokul ve liselerde görevli öğretmenlerde sağlık okuryazarlığı düzeyinin sağlıklı yaşam davranışlarıyla ilişkisini belirlemektir. YÖNTEM: Kesitsel tipte bir araştırmadır. Araştırmanın evrenini Balçova ilçesindeki tüm kamu anaokulu, ilkokul, ortaokul ve liselerinde 2018-2019 eğitim yılında görev yapan öğretmenler oluşturmaktadır. Evren büyüklüğü 584 kişidir. Örnek seçilmemiş tüm okullar araştırmaya dahil edilmiştir. Araştırmaya katılmaya gönüllü olan tüm katılımcılara sağlık okuryazarlığı ölçeği ve araştırmacı tarafından hazırlanan anket uygulanmıştır. Bağımlı değişkenler, sağlıklı yaşam davranışları; sağlıklı beslenme, fiziksel aktivite, sigara kullanım durumudur. Bağımsız değişkenler; sosyodemografik özellikler, sağlık okuryazarlığı ve diğer değişkenlerdir. Veri toplama aracı, Mart-Nisan-Mayıs 2019'da öğretmenler tarafından araştırmacının gözlemi altında okul ortamında doldurulmuştur. Veri analizi SPSS 21.0 kullanılarak yapılmıştır. Tanımlayıcı bulgular; kategorik değişkenler için yüzde dağılımları, sürekli değişkenler için ortalama±standart sapma biçiminde sunulmuştur. Bağımsız değişkenlerin sağlık davranışları ile ilişkilerini belirlemede tek değişkenli analiz olarak ki-kare; çok değişkenli analiz olarak Lojistik Regresyon Analizi kullanılmıştır. Ölçeğin güvenirliğinin belirlenmesinde Cronbach alfa katsayısı hesaplanmıştır. BULGULAR: Çalışmada 512 kişiye (%87.6) ulaşılmıştır. Yaş ortalaması 45.7±0.3'dür (23-64). Öğretmenlerin %73.8'i kadın, %81.0'ı evli, %87.7'si lisans mezunu, %90.1'inin aile yapısı çekirdek ailedir. Okul dağılımına bakıldığında çoğunluğun (%36.7) ortaokulda çalıştığı görülmektedir. Katılımcıların %65.3'ü gelirinin giderine denk olduğunu, %17.1'i çocuk sahibi olmadığını belirtmiştir. Çalışmaya katılan öğretmenlerin sağlık okuryazarlığı düzeyi, %9.6'sı yetersiz, %42.2'si sorunlu-sınırlı, %30.7'si yeterli, %17.5'i mükemmel olarak saptanmıştır. Yetersiz ve sorunlu-sınırlı düzeyi beraber değerlendirdiğimizde araştırma grubunun kabaca yarısının (%51.8) sağlık okuryazarlığının kısıtlı olduğu söylenebilir. Çalışmaya katılan öğretmenlerin sağlıklı beslenme sıklığı %43.2, yeterli fizik aktivite yapanların sıklığı %16.0, her gün en az 1 adet sigara kullananların sıklığı %24.0 olarak saptanmıştır. Çok değişkenli analizlerde; erkeklerde 2.1 kat (OR=2.123, %95GA=1.341-3.360), evli olmayanlarda 1.8 kat (OR=1.794, %95GA=1.009-3.190), ailesinde sigara kullanım öyküsü olanlarda 2.4 kat (OR=2.422, %95GA=1.615-3.632) sigara kullanım riski yüksektir. Çocuk sahibi olmak sigara kullanımı açısından koruyucu bulunmuştur (OR=0.455, %95GA=0.248-0.836). Erkeklerde sağlıklı beslenmeme riski 2 kat (OR=2.044, %95GA=1.258-3.322) yüksektir. SOY düzeyi mükemmel olanlara göre, SOY düzeyi yetersiz-sınırlı olanlarda 2.7 kat (OR=2.693, %95GA=1.273-5.695), SOY düzeyi yeterli olanlarda 3.1 kat (OR=3.175,b%95GA=1.369-7.367), fiziksel inaktivite-düşük aktivite riski yüksektir. SONUÇ: Öğretmenlerin yarısından fazlasında sağlık okuryazarlığı kısıtlı düzeydedir. Öğretmenlerin sağlık okuryazarlığı düzeyi yükseltilerek özellikle fiziksel aktivite alışkanlığı kazanmaları ve bu konuda rol model olmaları sağlanabilir. Bu sayede düzenli fiziksel aktiviteyi sürdürebilir kılmak mümkün olabilir. Görece yeni bir konu olan sağlık okuryazarlığı alanında yapılacak araştırmalar, ilişkili faktörlerin daha iyi anlaşılmasını sağlayacak ve bu konuda yapılacak müdahalelere yol gösterecektir. ANAHTAR SÖZCÜKLER: sağlık okuryazarlığı, sağlık davranışları, öğretmen