İzmirli İsmail Hakkı'nın İsbat-ı Vacib anlayışı

Allah'ın varlığı beşeriyetin en esaslı meselesidir. Hemen her dönemde Allah'ın varlığına yönelik ispatlama girişimleri olduğu gibi şüpheler de olmuştur. XIX. yüzyılda Batı felsefesi kaynaklı dinsizlik cereyanları zihinleri meşgul ederek İslam âlemini tehdit etmiştir. Bu fikirler Osmanlı coğrafyasında çok etkili olmuş ve aydın tabakasında çeşitli itikâdî buhranlara sebebiyet vermiştir. İslam toplumunun, içinde bulunduğu bu sıkıntıdan kurtulması gayesiyle, tefsir, fıkıh, kelam gibi ilimlerde tecdid fikri gündeme gelmiştir. Bunlar arasında en çok dikkat çeken teşebbüs "Yeni İlm-i Kelam" hareketi olmuştur. Yeni İlm-i Kelam'dan beklenen en önemli vazife de inkâr fikirlerine karşı Allah'ın varlığının ispat edilmesi yani "İsbat-ı Vacib"tir. Bu dönemde Allah'ın varlığı ile ilgili olarak çeşitli eserler telif edilmiştir. Gerek delil çeşitliliği gerekse metodik yaklaşımıyla meseleyi en kapsamlı şekilde ele almaya çalışanlardan biri de İzmirli İsmail Hakkı'dır (1868–1946). Bu çalışmanın amacı, İzmirli'nin isbat-ı vacib anlayışını tespit etmek, ileri sürdüğü görüşlerin farklı veya benzer cihetlerini ve etkisini ortaya koymaktır. Bu amaçla öncelikle İslam düşüncesindeki temel eserlerden destek alınmış, son dönem Osmanlı ulemasının meseleye yaklaşımları incelenerek mukayeseler yapılmıştır. İzmirli, felsefenin delillerini kelama dâhil etmek suretiyle isbat-ı vacib meselesinde bir farklılık göstermiş fakat zikrettiği deliller umumiyetle nakil ve tercümelerden ibaret olup orijinallik eseri taşımadığı anlaşılmıştır. Netice itibariyle, yeni bir kelam sistemi ve ekol oluşturamayan İzmirli İsmail Hakkı'nın kelam ilminde hususen isbat-ı vacib meselesinde bir yenilik ortaya koyamadığı anlaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Allah, İsbat-ı Vacib, Yeni İlm-i Kelam, İzmirli İsmail Hakkı, Ateizm.