Jeotermal kaynaklardan çıkan atık suların genotoksik özelliklerinin bitkisel test sistemleri ile araştırılması

-62- ÖZET Jeotermal sular, yüksek sıcaklık ve basınç koşullan altında mineraller ile uzun süre temas etmeleri nedeni ile yüksek element derişimine sahiptirler. Bu nedenle jeotermal sularda bulunan elementler, çevre ve insan sağlığı açısından hemen her zaman sınır değerlerin üzerinde bulunurlar. Bu çalışmada, jeotermal atık suların genotoksik etldlerinin olup olmadığı bitkisel bir test sistemi olan Vida f aba mikronukleus testi ve kromozoma! aberasyon testi kullanılarak araştırılmıştır. Çalışma alam olarak seçilen Büyük Menderes Havzası'nda yer alan Kızıldere Jeotermal Tesisi'nden deşarj edilen atık sudan (Sarayköy karışım öncesi), atık suyun karıştığı Büyük Menderes Nehri'nden (Sarayköy karışım sonrası) ve Alangüllü Termal Tesisleri'nden, yağışlı dönem (Mayıs), kurak dönem (Eylül) ve kış dönemi (Aralık) su örnekleri alınmıştır. Vida faba tohumlan alman su örneklerinde çimlendirilmiştir. Vida faba mikronukleus testi için 7oo Mikronukleus oluşumu ve kirlilik indeksi (PI) hesaplanmıştır. Aynca, kromozom hasarlarının oranlan ve her kök için mitotik indeks değerleri de hesaplanmıştır. Araştırma sonuçlarına göre gerek örnek alım bölgesi ve gerekse örnek alım dönemlerinde, mikronukleus frekansında ve kromozomal hasarlarda kontrole göre istatiksel olarak anlamlı derecede artışlar olduğu ancak mitotik indeks değerlerinin ise kontrolle karşılaştınldığında istatiksel olarak anlamlı derecede azaldığı tespit edilmiştir. Sarayköy kanşım sonrası örneklerinde mikronukleus frekansında ve kromozomal hasarlarda gözlenen artışlann ve mitotik indeksteki azalmaların dönemsel olarak farklılıklar gösterdiği ancak, diğer noktalarda böyle bir farklığın ortaya çıkmadığı gözlenmiştir. Tüm su örnekleri sonucunda elde edilen verilere göre, gerek kromozom hasan ve gerekse mikronukleuslann ortaya çıkması bakımından en etkili bölgenin Alangüllü olduğu saptanmıştır. Çalışmanın sonuçlan, Büyük Menderes Havzası'nda yer alan jeotermal sistemlerden deşarj edilen atık sulann, sitotoksik ve genotoksik etkilerinin olabileceğini göstermektedir.