Kars demir yolu mirasını koruma önerisi ve Eski Süt Tozu Fabrikası Koruma Projesi

Kars İli, tarihöncesi dönemlerden bu yana pek çok topluma ev sahipliği yapmıştır. 1534 yılında Osmanlıların eline geçen kentte, imar çalışmaları başlamış ve Urartular döneminde inşa edilmiş kalenin eteğinde ilk yerleşim gelişmeye başlamıştır. '93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Ruslar, 1918 yılına kadar bölgede egemenliklerini sürdürmüşlerdir. Ruslar, kale eteğindeki Osmanlı kentine dokunmamış, kalenin eteğindeki nehrin güneyinde ızgara planlı yeni bir kent kurmuşlardır. Rusya ve Osmanlı Devleti arasında bir sınır kent olan Kars, Ruslar için askeri nitelikli bir garnizon kent olmuştur. Kurulan yeni kentte, birbirine paralel geniş caddeler üzerinde tek ya da iki katlı taş yapılar inşa edilmiştir. Rus yönetimindeki Kars'ta, meydana gelen önemli gelişmelerden birisi de demiryolunun inşa edilmesi olmuştur. Batum-Tiflis-Bakü arasındaki bağlantıdan ayrılan bir kol, Gümrü'ye oradan da Kars'a ve Erivan'a bağlanmıştır. 1895 yılında başlanan demiryolu inşaatı, 1899 yılında tamamlanmıştır. Demiryolu ile birlikte, menfez, köprü ve durak noktalarında idari, teknik ve konaklama yapıları inşa edilmiştir. Kale eteğindeki Osmanlı kenti, Rus yönetimi ile birlikte yaşanan göçler nedeniyle boşalmaya başlamıştır. Konut dokusunun, büyük bir çoğunluğu boş kalmış, bakımsızlık nedeniyle yapılar haraplaşmıştır. Kalenin güneyinde Rusların kurduğu yeni kentte, inşa edilen yapıların çoğu, işlevleri değiştirilerek kullanılmaya devam etmiştir. Hem yapıların kullanılması hem de dayanıklı bazalt taşı ile inşa edilmesi, yapıların günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır. Ancak, günümüzde tarihi doku içerisindeki boş alanlara yeni yapıların inşa edildiği ve bunların çoğunun kentin tarihi dokusuna aykırı olduğu görülmektedir. Tez çalışması kapsamında, demiryolu hattı ve çevresinde gelişen Rus dönemi mimarisi ile hattın yanında yer alan Eski Süt Tozu Fabrikası incelenmiştir. Endüstri mirasının önemli bir öğesi olan demiryolu ve ihtiyaç doğrultusunda çevresinde gelişen yapılaşma, sit ölçeğinde değerlendirilmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD)'na ait yapılar ile birlikte, hattın yanındaki Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) ve Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM)'ne ait yapılar da incelenmiştir. Sit ölçeğinde değerlendirilen alanda, sadece Rus yapıları değil Cumhuriyet döneminde, demiryolu ile bağlantılı olarak inşa edilen diğer kurum yapıları da incelenmiştir. Yapılar, işlevlerine göre ayrılmış; idari, teknik ve konaklama yapıları olarak üç başlıkta ele alınmıştır. Yapıların tescil durumu saptanmış, özgün işlev ve güncel işleve yönelik bilgi derlenmiş, koruma amaçlı envanter fişleri doldurulmuştur. Ayrıca, farklı tipteki yapıların planları çizilmiştir. Tez kapsamında incelenen diğer konu ise Eski Süt Tozu Fabrikası yapısı olmuştur. Yapı, Yeni Mahalle 196 ada 3 parsel üzerinde yer almaktadır. Mülkiyeti TCDD'ye ait olan yapının içerisinde bulunduğu parsel yaklaşık 12.000 m2'dir. Fabrika parselin güneybatı ucunda yer almakta olup, demiryoluna paralel konumlanmıştır. Aynı parsel içerisinde yapının doğusunda TCDD'ye ait bir lojman yapısı vardır. Fabrika ve lojman 2008 yılında tescillenmiştir. Halk tarafından Süt Tozu Fabrikası olarak bilinen yapının, Rus döneminde inşa edildiği bilinmektedir. Yapının ilk inşa edildiğinde, bir demiryolu yapısı olarak yapıldığı ileri sürülmektedir. Ancak yapılan alan çalışması ve analojik çalışmalar doğrultusunda yapının askeri amaçlı inşa edilen bir yapı olabileceği üzerinde yoğunlaşılmıştır. Rusların bölgeden çekilmesi sonrasında yapının ne olarak kullanıldığı bilinmemekle birlikte, mülkiyetinin TCDD'ye devredildiği anlaşılmaktadır. Yapı, 1934 yılında özel sektör tarafından fabrika olarak kullanılmaya başlanmıştır. 1969 yılında kentte açılan Süt Endüstri Kurumu'na bağlı Süt Fabrikası ile birlikte, Süt Tozu Fabrikası'nda üretim azalmaya başlamış, bir süre sonra da durmuştur. Yapı günümüze kadar boş kalmış, bu nedenle büyük zarar görmüştür. Eski Süt Tozu Fabrikası, tek katlı, T biçimli, kagir bir yapıdır. Cepheleri düzgün kesme bazalt taşından yapılmıştır. Günümüzde tavan döşemesi olan ancak çatısı olmayan yapı, nitelikli cephe taş bezeme programı ile dikkat çekmektedir. Yapının kapı ve pencereleri tümüyle kaldırılmış, yalnızca pencerelerin demir kasaları günümüze ulaşmıştır. Eski Süt Tozu Fabrikası, kentteki diğer Rus yapıları arasında, mimari biçimlenişi, malzeme ve yapım tekniği açısından farklılıkları olan bir yapıdır. Geniş açıklıklı pencerelerde hatıl görevini, çelik I profiller üstlenmiştir. Pencerelerde demir doğrama kullanılmıştır. Tavan döşemelerinin, çelik profillerin arasının iri agregalı beton ile doldurularak yapıldığı görülmektedir. Bir mekanın üstü de çelik kirişlerin arası beton dolgu ile oluşturulmuş tonoz ile örtülüdür. Tez kapsamında, yapının ayrıntılı belgeleme çalışmasından sonra, koruma kararlarını verebilmek için yapıdaki bozulmalar saptanmış ve nedenleri araştırılmıştır. Ardından, yapının özgün durumunu anlatan restitüsyon projesi hazırlanmıştır. Yapıdaki izler, analoji çalışmaları, yapı ile ilgili eski fotoğraflar, elde edilen belgeler ve sözlü kaynakların anlattıkları doğrultusunda restitüsyon kararları verilmiştir. Yapılan belgeleme ve analiz çalışmaları sonrasında endüstriyel alanın ve Eski Süt Tozu Fabrikası'nın korunması için öneriler geliştirilmiştir. Sit ölçeğinde çalışılan alan ile tek yapı ölçeğinde çalışılan Eski Süt Tozu Fabrikası'nın korunması için geliştirilen öneriler ayrı başlıklar altında değerlendirilmiştir. Kars demiryolu hattı çevresinde gelişen ve çalışma sınırları içerisinde kalan alan, tarihi endüstriyel sit alanı olarak önerilmektedir. Alanın sit olarak tescillenmesiyle, alan içerisinde gerçekleşecek yeni yapılaşma denetim altına alınacak ve alan bir bütün olarak korunacaktır. Sit ölçeğinde çalışılan alanın korunmasına yönelik öneri geliştirilme aşamasında, Kars'ta yakın gelecekte demiryolu ile ilgili yapılacak gelişmeler dikkate alınmıştır. Bunlardan birisi Ankara-Kars arasında inşa edilecek hızlı demiryolu hattı projesidir. Tamamlanması uzun zaman alacak olsa da, hem demiryolunun etkin kullanılmasına hem de kente önemli katkıları olacaktır. Bir diğer önemli proje ise Tiflis-Gümrü-Kars demiryolu hattı projesidir. 'Demir İpek Yolu' olarak adlandırılan proje ile Çin'den Avrupa'ya bağlantı kurulması hedeflenmektedir. Yakın gelecekte tamamlanacak olan bu proje ile, Kars demiryolu hattının yeniden canlanması beklenmektedir. Yapılacak bu projelerle, hem yolcu hem de yük taşımacılığında hattın etkin olarak kullanılacağı düşünülmektedir. Hattın gelişmesi ile birlikte alanda kullanılmayan yapıların da kullanılabilir olması öngörülmektedir. İdari ve konaklama birimlerine olan ihtiyacın artacağı düşünülmektedir. İncelenen Rus dönemi yapılarının plan ve yapısal özellikleri, bu kullanımlar için uygundur. Bu nedenle yapıların söz konusu işlevler doğrultusunda kullanılması önerilmektedir. Kentin lojistik bir merkez olacağı düşünülürse, depo yapılarına ihtiyaç duyulacaktır. Bu nedenle yeni yapılaşmanın olması beklenmektedir. Ancak alanda boş bir açık alanın bulunmaması nedeniyle, hattın çevresine taşımacılık firmaları tarafından inşa edilen yapıların depo olarak kullanılması ya da firmaların kullandığı bu alanlarda yeni yapıların inşa edilmesi önerilmektedir. Bununla birlikte, TMO ve KGM tarafından kullanılan yapıların, işlevlerini devam ettirmesi öngörülmüştür. Tek yapı ölçeğinde çalışılan Eski Süt Tozu Fabrikası'nın ayrıntılı belgeleme çalışmaları sonrasında, müdahale yöntemleri belirlenmiş ve bu doğrultuda koruma önerileri geliştirilerek restorasyon projesi hazırlanmıştır. Günümüzde kullanılmayan yapının korunması ve yaşatılması için, yapıya yeni bir işlev vermek bir araç olarak düşünülmüştür. Yapının özgün durumuna en az müdahaleyi gerektirecek bir işlev seçilmiştir. TCDD, yaklaşık 40 senedir boş olan yapının korunması ve yeniden işlevlendirilmesi için bir çalışma yapmamıştır. TCDD'nin, yapı ile ilgili bir planın ve talebinin olmaması yapıya yeni bir işlev verme konusunda serbestlik sağlamıştır. Yapının konumu ve TCDD'ye uzak bir noktada yer alması, sit ölçeğinde verilen kararlar ve kentin gereksinimleri doğrultusunda yapıya 'Kent Müzesi' işlevi uygun bulunmuştur. Müzede, kentin tarihsel geçmişi ile birlikte, Süt Tozu Fabrikası ve işleyişi, demiryolu tarihi ve gelişimi, toplumsal tarihe yönelik görsellere yer verilecektir. Bununla birlikte, yapının içerisinde bulunduğu 12 dönümlük parselde peyzaj düzenlemesi yapılarak alanın 'Kent Parkı' olarak değerlendirilmesi önerilmiştir. Parsel içerisindeki TCDD mülkiyetindeki lojman yapısı da, müzenin bir parçası olarak işlevlendirilmiştir. Eski Süt Tozu Fabrikası'na verilen Kent Müzesi işlevi ve parselin Kent Parkı olarak düzenlenmesi, günümüzde pek fazla insanın uğramadığı bu alanın kullanılmasını ve canlanması sağlayacaktır. Hem sit ölçeğinde hem de tek yapı ölçeğinde geliştirilen öneriler bir bütünlük içerisinde değerlendirilmiştir. Endüstriyel sit alanı duyarlılığı ile, geçmişe saygılı öneriler geliştirilmeye çalışılmıştır. Döneminin mimarisini ve endüstri anlayışını sunan yapıların korunması, hem tarihi kimliğin yansıtılması hem de geleceğe aktarılması için önemlidir.