Kastamonu Aşir Efendi Hanı'nın önleyici koruma kapsamında değerlendirilmesi

Bu tez çalışması, Kastamonu kent merkezinde yer alan ve Osmanlı Döneminin önemli ticaret yapılarından biri olan Aşir Efendi Hanı'nın, günümüzdeki mevcut durumunu önleyici koruma ilkeleri çerçevesinde değerlendirerek, sürdürülebilir bir koruma yaklaşımı geliştirmeyi amaçlamaktadır. Tarihî yapıların korunmasında yalnızca fiziksel müdahaleler değil, düzenli bakım, izleme, belgeleme ve işlevsel süreklilik gibi unsurlar da önemli bir rol oynamaktadır. Bu çalışma kapsamında, hanın mimari özellikleri, tarihsel süreç içindeki değişimi, güncel kullanımı ve karşı karşıya olduğu yapısal, çevresel ve insan kaynaklı tehditler bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır. Araştırmada, yerinde gözlem, fotoğrafla belgeleme, arşiv dokümanlarının incelenmesi, literatür taraması ve uzman görüşleri gibi nitel araştırma yöntemleri kullanılmıştır. Hanın özellikle çatı örtüsünde bütünlük kaybı, kiremit eksiklikleri ve sızdırmalar gözlenmiş; bu durum yağmur suyunun yapı içine nüfuz etmesine neden olarak nem, tuzlanma, çiçeklenme ve biyolojik oluşumların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Revak kemerlerinde çatlamalar, taşıyıcı duvarlarda eğilmeler ve cephe elemanlarında bozulmalar tespit edilmiştir. Ayrıca yapı, 1943 depreminden ciddi şekilde etkilenmiş, üst katının yıkılmasıyla statik denge bozulmuştur. Günümüzde yapı farklı kullanıcılar tarafından dükkân, depo, çay ocağı gibi işlevlerle kullanılmakta, ancak bu kullanım kontrolsüz bir şekilde gerçekleşmektedir. Sonradan yapılan camekân kapatmalar, düzensiz tesisatlar, uygun olmayan dekorasyon ve tabela uygulamaları hem yapının estetik bütünlüğünü bozmakta hem de mimari kimliğini geri plana itmektedir. Çalışmada elde edilen bulgular doğrultusunda, yapının korunması için belgelenme odaklı, aşamalı ve önleyici koruma temelli bir müdahale modeli önerilmiştir. Bu model, sadece fiziksel onarımları değil; kullanıcı eğitimi, afet ve yangın güvenliği, düzenli bakım, yapı malzemelerine uygun onarım teknikleri, mimari dokuya saygılı yeniden işlevlendirme ve arşivleme süreçlerini de kapsamaktadır. Ayrıca yangın algılama sistemlerinin kurulması, tarihi dokuyla uyumlu drenaj çözümlerinin uygulanması ve özgün olmayan müdahalelerin yapıdan uzaklaştırılması önerilmektedir. Sonuç olarak, Aşir Efendi Hanı için bütüncül ve bilimsel temellere dayanan bir koruma süreci, yapının gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlayacak en güvenilir yöntem olarak ortaya konmuştur.