Kategoriler bağlamında eş'arîlerde imanın mahiyeti tartışmaları: Teftâzânî örneği

İman, İslamiyet'in ilk dönemlerinden itibaren hem mahiyeti bakımından hem de ilişkili olduğu çeşitli hususlar üzerinden tartışmalara konu olan, önemli ve temel kavramlardan bir tanesidir. İslam'ın erken dönemlerinde imanın mahiyetiyle ilgili yapılan tanımlar çoğunlukla küfür, iman-amel ilişkisi ve imanda artma eksilme gibi konular izah edilirken ortaya konmuştur. Felsefe ve mantık ilimlerinin dahil olduğu müteahhirûn döneminde ise kelam ilmi muhteva bakımından çeşitlenmiş ve genişlemiştir. Kelamcıların felsefe konularını incelediği bu dönemde ilgilendikleri konulardan bir tanesi de "Kategoriler teorisi" olmuştur. İlk olarak Aristoteles'in ortaya koyduğu varlığın taksim ve tasnifini ifade eden kategoriler teorisi, kelamcılar tarafından da incelenmiş hatta daha sonraları kelam kitaplarına dahil edilmiştir. Aynı zamanda bu sınıflandırmanın kelamda tartışılan birtakım konulara dahil olup değişikliğe sebebiyet verdiği görülmektedir. Bu konulardan bir tanesi de imanın mahiyeti meselesidir. Bundan dolayı, imanın mahiyetini daha önce incelenmemiş bir cihetle kategoriler özelinde ele alıp kategorilerin bu konuda etkisini ortaya koymak önem arz etmektedir. Çoğunlukla Eş'arî kelamcıların filozoflarla muhatap olmasından dolayı bu tezde imanın mahiyeti üzerine yapılan tartışmalar Eş'arîlik mezhebi üzerinden ele alınmaktadır. Daha özelde ise Sa'düddîn Teftâzânî'nin görüşleri üzerinden iman meselesinde kategoriler teorisinin etkileri incelenmektedir. Çalışma, genel olarak üç temel araştırma konusuna odaklanmaktadır. Bunların ilki, Eş'arî geleneğinde imanın mahiyetine dair açıklamaların ortak bir seyirde devam edip etmediğini ortaya çıkarmaktır. İkincisi, kategorilerin kelama dahil olmasıyla bu teorinin imanın mahiyetindeki tasdikin tariflerinde ne tür değişikliklere yol açtığını Teftâzânî'nin görüşleri özelinde incelemektir. Son olarak, kategorilerin kelamda tartışılan konulara dahil edilmesiyle, imanın mahiyetinde meydana gelen değişikliklerin imanla ilgili hangi meselelere tesir ettiğini tespit etmektir. Kelam disiplini içerisinde incelediğimiz imanın mahiyeti meselesi üzerine pek çok akademik çalışma yapılmıştır. Ancak bu konuyla alakalı kategoriler özelinde yapılmış herhangi bir akademik çalışma bulunmamaktadır. Bu tezi imanla ilgili diğer çalışmalardan ayıran en önemli husus, kategorilerin kelama dahil olmasıyla iman konusundaki değişiklikleri ortaya koymasıdır. Aynı zamanda imanın mahiyetinde meydana gelen değişimin uzantıları da bu çalışmanın temel hedeflerindendir.