Kavunda (Cucumis melo L.) üstün nitelikli bitki ve meyve özelliklerine yönelik gen havuzu oluşturulması

Birleşmiş Milletler nüfus verilerine göre 2022 yılında dünya nüfusu 8 milyara ulaşmıştır. Günümüzde artan dünya nüfusunun beslenme ihtiyacının karşılanması en önemli sorun olmaktadır. Kavun insan beslenmesi açısından temel gıda maddesi olmamakla beraber, tüm Dünyada ve Türkiye'de en fazla yetiştirilen sebze türleri içindedir. Türkiye Dünyada Çin'den sonra en fazla kavun üreten ülkedir. Tüm Dünyada olduğu gibi Türkiye'de de ilk etapta kavunda toplam verim artışı ve kaliteli ürün istenmektedir. Bunları sağlamak için de bitki ıslahı gereklidir. Islah ile daha yüksek verimli ve pazarın istediği kalite de ürünler elde edilebilir. Türkiye'de yetiştirilen en önemli 2 kavun tipi Galia ve Kırkağaç'tır. Bu çalışmanın amacı, her iki tip için ıslah amaçlı melezleme, geriye melezleme ve kendileme metotları ile gen havuzu (popülasyon) oluşturma ve bu oluşturulan popülasyonlardan kendileme ve seleksiyon metotları ile kaliteli yarı yol ıslah materyali (F3 ve F4 hatları) seçimi ve karakterizasyonunun yapılmasıdır. Bu çalışma piyasada yetiştirilen/popüler 6 adet Galia F1 ile 8 adet Kırkağaç F1 çeşidi ve 2 adet Japon tip F1 kavun çeşidi ile açık tozlanmış çeşitler/yerel genotiplerle yürütülmüştür. Ayrıca bu hibritler arasında yeni melezler ve geriye melezlemeler yapılmıştır. Popülasyonlardan seçilmiş F3 ve F4 hatların bitki ve meyve gözlemleri yapılmış ve sera koşullarında doğal inokülasyonla külleme dayanımları kontrol edilmiştir. Ayrıca seçilen hatların meyve dış ve enine kesit olarak fotoğrafları alınmıştır. Yapılan ölçüm ve gözlemler UPOV Kavun Tanımlama Listesi kriterlerinin ıslah amaçları doğrultusunda modifiye edilmesiyle yapılmıştır. Bu gözlemlerde, 5 adet bitki ve 13 adet meyve özelliği ile 1 hastalık gözlemi yapılmıştır. Ayrıca yaprakta renk tonu, parlaklık ve yoğunluğu ölçümü de yapılmıştır. Daha sonra seçilmiş yarı yol ıslah materyallerinin en önemli özellikleri TBA ve Kümeleme analizleri ile istatistiki olarak test edilmiştir. Yapılan istatistiki analize göre, hatlara yapılan gözlemler arasındaki korelasyonlar belirlenmiş, ayrıca analiz edilen hatlar için dendogram oluşturulmuş ve bununla hatlar arası akrabalık dereceleri gözlenmiştir. İstatistiki analizi yapılan seçilmiş kaliteli 55 Galia F3 ve 46 Galia F4 hatları arasında oldukça yüksek genetik çeşitlilik bulunduğu görülmüştür. Erkencilik genetik çeşitliliğe etkisi en etkin olan özellik olarak bulunmuştur. 128 adet Kırkağaç F3 ve 122 adet Kırkağaç F4 hatların istatistik analizi sonucunda yine genetik çeşitliliğin oldukça yüksek olduğu görülmüştür. F3 hatlarda meyvede pütürlülük, F4 hatlarda ise SÇKM özelliğinin genetik çeşitliliğe etkisi en yüksek bulunmuştur. Oluşturulan dendogramlarda Galia F3 hatlarının 2 ana ve 6 alt küme oluşturduğu, Galia F4, Kırkağaç F3 ve Kırkağaç F4 hatları için 2 ana ve 7 alt küme oluştuğu görülmektedir. Ayrıca hatların şema üzerindeki dağılımına göre F1 ıslahında kullanılmak üzere birbirinden uzak olan hatlar belirlenmiştir. Ayrıca SÇKM ve yaprak renk ölçümleri yapılmış ve bu özelliklerin ölçülen değerleri SAS 2009 İstatistik paket program ile teste tabi tutulmuş ve hatlar arasındaki farklılıklar belirlenmiştir. Yaprak rengi koyuluğu, parlaklığı ve yoğunluğuna göre hatların oluşturduğu gruplar belirlenmiştir. SÇKM oranına göre en tatlı ve tadı az olan hat grupları da belirlenmiştir. Sonuç olarak bu çalışmamızda yarı yol ıslah materyali olarak Galia ve Kırkağaç tipte F3 ve F4 hatları seçimi yapılmıştır. Seçilen 132 adet Galia ve 250 adet Kırkağaç yarı yol ıslah materyali hatların morfolojik gözlemleri yapılarak (bitki ve meyve gözlemleri), gerekli tartım ve ölçümleri yapılmış, hatların külleme dayanımları doğal inokülasyon ile test edilip skorlanarak ve ayrıca meyveler dış ve enine kesit olarak fotoğraflanarak seçilen hatların karakterizasyonu ve tanımlanması yapılmıştır. Tanımlanması yapılan bu hatların ilerdeki F1 Hibrit ıslah çalışmaları için büyük avantaj sağlayacağı ve piyasanın istekleri doğrultusunda yeni F1 çeşitlerin bulunmasına destek sağlayacağı düşünülmektedir.