Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası Bakım ve Onarım Atölyesi Restorasyon Projesi

Kayseri asırlarca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış, tarihi 6000 yıl öncesine dayanan bir Orta Anadolu şehridir. Bu medeniyetlerin şehirde bıraktığı mimari mirasın izleri değişen yaşam koşulları ile koruma bilinci ve çalışmalarının yetersizliği sonucu yavaş yavaş yok olmaktadır. Erken Cumhuriyet döneminin devletçi politikaları doğrultusunda Kayseri'de gerçekleştirilen yatırımların en önemlilerinden biri olan Sümerbank Bez Fabrikası, yalnızca Anadolu'nun sanayileşmesinde değil aynı zamanda kentin ve toplumun modernleşmesi ve laikleşmesinde etkili olmuştur. Fabrika kompleksi bu amaçla kurulan Prof. Ivan Nikolaev yönetimindeki Turkstroj Şirketi tarafından 1933-1934 yıllarında tasarlanmış ve 1934-1935 yıllarında inşa edilmiştir. Yapıldığı dönemde kentin kuzey gelişme bölgesinde bulunan fabrika yerleşkesi, zamanla çevresinde konut yerleşimlerinin gelişmesine sebep olmuştur. Ortaya çıkan bu yeni mahalleler, eski kent merkezinden farklı olarak, modernist bir yaklaşımla planlanmıştır. Gelenekselden farklı bir yaşam biçimi sunan bu konutlar ve fabrikanın sunduğu kültür, dinlence ve eğlence olanakları, kentin toplumsal hayatına katkıda bulunmuştur. 1999 yılında fabrikanın kapatılmasını izleyen dönemde özelleştirilmemiş aksine Cumhuriyet Döneminin simge değeri taşıyan sanayi komplekslerinden biri olarak korunmasına karar verilmiştir. 2001 yılında Erciyes Üniversitesi'ne tahsis edilmesi, zarar görmesini kısmen engellenmiştir. Yerleşke, DOCOMOMO Türkiye'nin girişimiyle 2003 yılında Kayseri Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından kentsel tarihi sit alanı olarak tescillenmiş, 2008 yılında yerleşkede bulunan Fabrika İşletme Binası, Elektrik ve Buhar Santrali, Müdüriyet, Memur Lokali ve Yemekhanesi, Büyük Ambar, Bakım ve Onarım Atölyesi, İç Vazife Evleri ve Dış Vazife Evleri gibi önemli binaların tamamı birinci derece anıt yapı statüsü kazanmışlardır. Yerleşkenin 2012 yılında yeni kurulan Abdullah Gül Üniversitesi'ne tahsis edilmesiyle, alanda belgeleme, planlama, koruma ve onarım çalışmaları başlamıştır. Tezin konusunu oluşturan Bakım ve Onarım Atölyesi, Kayseri İli, Kocasinan İlçesi, Sümer Mahallesinde, tapunun 286-302-355-358 pafta, 1591 ada, 1872-1892 parsellerinde kayıtlı Sümerbank Bez Fabrikası kompleksi içerisindedir. Yapının doğusunda Fabrika İşletme Binası, batısında demir yolu, ambarlar ve Elektrik ve Buhar Santrali, güneyinde Büyük Ambar Binası ve kuzeyinde görece boş bir alan bulunmaktadır. Bakım ve Onarım Atölyesinin temel işlevi fabrikada bozulan makinaların yedek parçalarını üreterek tamir etmektir. Bir dökümhane ve demir atölyesi, kaynak atölyesi, metal ve ahşap torna-tesviye atölyeleri ile bunlara ait yönetim büroları, giyinme odaları ve ıslak hacimlerden oluşmuştur. Yapı özgün işlevini yitirdikten sonra kullanılmadığı için herhangi bir müdahaleye kalmamış ancak bakımsızlık ve yağmalama/vandalizm sonucu çeşitli bozulmalara uğramıştır. Büyük bölümü tek katlı olan yapı, 68x40m boyutlarında düz bir alan üzerine inşa edilmiştir. Güney ve kuzey uçlarında birer bahçe yer almaktadır. Betonarme iskelet taşıyıcı sistemli olup, üst örtüsü eğimli betonarme plaktır. Atölyelerin yer aldığı güney bölümünün orta aksı tepe pencereli bir düzenle yükseltilmiştir. Kuzeyde bulunan iki kat yüksekliğindeki dökümhane ile buna bağlanan servis ve ofis hacimleri ise iki ve üç katlı olarak düzenlenmiştir. Duvarlar tuğla olup, dış cephede tuğla üzerine taş kaplama yapılmıştır; iç duvarlar ile dış duvarların bir bölümü sıvalıdır. Yapının pencereleri demir doğramalı ve betonarme söveli olarak düzenlenmiştir. Kapılar demir ve ahşap doğramalıdır. Yapı içerisinde özgün konumunda çok sayıda makina, tezgah, ocak, fırın ve bunlara bağlı baca ve havalandırma sistemleri bulunmaktadır. Yapısal hasar bulunmamakta ancak çatıdan ve zeminden yükselen nem, yok olmuş mimari elemanlar, dökülmüş sıva ve boyalar ve bazı malzemelerde kayıplar izlenmektedir. Ayrıca yapının özgün makina ve teçhizat donanımının bir bölümünün de söküldüğü gözlemlenmiştir. Tez kapsamında Kayseri kenti ve Sümerbank Bez Fabrikası yerleşkesinin incelenmesinden sonra tez konusu olarak seçilen yapının tarihsel süreci araştırılmış, mevcut durumu ve sorunları analitik rölövelere işlenerek, restitüsyon projesi ve bozulma ve sorunları ile Abdullah Gül Üniversitesi Sümer Kampüsü ihtiyaçları göz önüne alınarak restorasyon projesi hazırlanmıştır. Bu kapsamda, Bakım Onarım Atölyesi'nin Sümer Kampüsü içerisindeki merkezi konumuna uygun karma işlevli bir yapı olarak kullanılması önerilmiştir. Bu işlev, yapının kendisi ve özgün donanımı ile birlikte Sümerbank Bez Fabrikası tarihinin sergilenebileceği Sümerbank Müzesi ve Arşivi ile bunlara ait ziyaretçi merkezi, çok amaçlı salon, atölye ve idari ofisler ile Modern Mimarlık ve Sanayi Mirası Araştırma Merkezi ve Kitaplığı'ndan oluşmuştur. Böylece yapının özgün kimliğini yitirmeden içinde yer aldığı kent ve kampüsle bütünleşen yeni bir kullanımla varlığını sürdürmesi sağlanmış olacaktır.