Kazak müziğinin tarihsel değişim-gelişim sürecinin incelenmesi ve örnek eser analizleri

Bugün Kazakların yaşadığı ülke olan Kazakistan, Türkistan'ın geniş bozkırları ile eski Türk anayurdu Altaylar'a kadar uzanan bir coğrafyadır. Bu geniş bozkırda yaşayan halka "Kazak" denmektedir. Yüzyıllara dayanan geçmişi, bulunduğu coğrafya, göçebe bir toplum olan Kazak halkının kendi yaşam ritüellerini oluşturduğunu göstermektedir. Her toplumda olduğu gibi Kazak kültüründe de sanat önemli bir yere ve öneme sahiptir. Kazak tarihinde Korkut Ata ile özdeşleşen geleneksel çalgısıyla hikayeler anlatma geleneği Kazak Halk Müziğini büyük ölçüde ifade etmektedir. Kazak kültüründe destanların, efsanelerin hikayeleştirilerek çalgı eşliğinde (domıbra* ve kıl kobız**) söylenmesi bu geleneğe dayanır. 19. yüzyıl, Kazak Halk Müziği ve Edebiyatındaki gelişim döneminin başlangıcı olarak bilinir. Kurmangazı Sagırbayoğlu, Tattimbet Kazangapoğlu, Kazangap Tilepbergenoğlu, Dauletkerey Şıgayoğlu, Dina Nurpeysova bu dönemin en etkili ve kendinden sonrakilere tarihi miras bırakmış olan besteci ve icracılardır. 20. yüzyılda Sovyetler Birliği'nin Kazakistan'ı tamamen hakimiyeti altına aldığı süreçte; sosyal, ekonomik, politik ve kültürel değişikliklerden Geleneksel Kazak Halk Müziği de etkilenmiştir. Bu dönemde Sovyetler Birliği'nin kültürel politikaları çerçevesinde Kazak Müziği de resmi ideoloji doğrultusunda şekillendirilmeye çalışılmış ve Sovyet standartlarına uygun hale getirilmiştir. Bu dönem, Sovyetler tarafından "tek sesli ve ilkel" olarak görülen Kazak Müziği yeniden dizayn süreci olarak tanımlanabilir. Buna rağmen Kazak besteci ve araştırmacıların çabalarıyla Kazak Halk Müziği, geleneksel öğelerini korumuş ve kültürel kimlik sürdürülmüştür. Bu zor süreçte Ahmet Jubanov ve Zatayeviç isimleri ön plana çıkar. Araştırmada Kazak Müziğinin geçmişten bugüne değişim ve gelişim süreci incelenmiş, bu kapsamda özellikle geleneksel eserlerin müzik yazısına aktarım süreci ve yeni çokseslilik anlayışı sorgulanmıştır. Durum çalışması yöntemiyle yürütülen araştırmada ayrıca doküman incelemesi yapılmış, tarihi döneme tanıklık eden ya da bu süreci onlarla geçirerek içinde bulunan kişilerle görüşme yapılmıştır. Araştırma alanı ile ilgili az sayıda yazılı kaynak bulunduğundan, elde edilen verilerde karşılaştırma yoluna gidilmiştir. Notasına ulaşılamayan eserlerin ses kayıtları üzerinden transkripsiyonları yapılmıştır. İncelenen kaynaklar ve yapılan görüşmeler sonucunda; yüzyıllara dayanan ve sözlü gelenekten gelen Kazak Müziğinin 19. yüzyıl ortalarından itibaren değişim sürecine girdiği, müzik yazısına aktarımın 20. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren başladığı görülür. Bu dönemde Kazak halk şarkılarının derlenmesi kapsamında birçok eserin günümüze aktarılması sağlanmıştır. Gerek Sovyet bestecilerin gerekse yurt dışında öğrenim gören Kazak müzisyenlerin ülkeye dönmeleri ve Avrupa Müziği çoksesliliğini tanıtmaları, eserlerinde kullanarak duyurmaları yeni bir müzik anlayışının doğmasına sebep olmuştur. Aynı dönemde açılan müzik okulları, konservatuvarlar, opera ve orkestralar bu yeni müzik anlayışının genişleyerek yayılmasını sağlamıştır. 20. yüzyılda Kazak Müziğinin değişimi/gelişimi sürecinde besteci, eğitimci, araştırmacı olarak ön plana çıkan müzisyenler; Ahmet Jubanov, Zatayevic, Yerzakoviç, Kapan Musin, Yevgeny Brusilovsky, Sıdık Mukhametzhanov, Gaziza Jubanova, Brusilovsky ve Nurgisa Tilendiev olarak sayılabilir. Bu isimler sayesinde hem Geleneksel Kazak Halk Müziği varlığını sürdürmüş hem de Avrupa Müziği teknikleri ile birleşerek dünyaya tanıtılmıştır.