Kent hakkı bağlamında engelli bireylerin kent yaşamıyla bütünleşme düzeyi: Konya kenti örneği

Engelli birey olma, her anlamda bir kısıtlılık halidir ve bu kısıtlılık temel ihtiyaçlar karşılanırken bazı durumlarda bir başkasından yardım alınmasını gerektirebilir. Dünyada ve ülkemizde engelli bireylerin nüfusunun giderek artması, engellilere yönelik birçok yasal düzenlemenin yapılmasını gündeme getirmiştir. Tarihsel süreç içinde ortaya çıkan modeller ile birlikte engelli bireyin toplumsal ve kentsel yaşamdaki konumu da değişmiştir. Engelli birey için kent hakkı, engelli bireyin kentsel ve toplumsal yaşamda herkes gibi eşit haklara sahip olmasını, kentle bütünleşmiş tüm aktörlerle iş birliği yaparak kısıtlılığının bir dezavantaj haline gelmeden kente ait olmasını ve bütünleşmesini ifade eder. Bu kapsamda, kentlerdeki mekânsal problemlere engelli kent kullanıcılarının özel yetenek ve ihtiyaçlarını dikkate alarak çözümler üretmek gerekmektedir. Bu çalışmada, engellilerin çerçeve metinlerde ve yasal düzenlemelerde belirlenmiş kentsel haklarını tam ve diğer bireylerle eşit şekilde kullanıp kullanmadığını anlamaya yönelik bir araştırma yapılması amaçlanmaktadır. Engelli bireyler ve onlarla ilişkili tüm aktörlerin dâhil olduğu bir çalışma yönteminin belirlenmesi, kentsel mekânlarda engelli haklarının tespit edilmesi ve planlama disiplininde bu konuya ilişkin farkındalığın artırılması hedeflenmektedir. Tez çalışması engelli bireylerin kent hakkının yasal çerçeve ile belirlemiş olduğu erişilebilirlik, iş birliği ve bütünleşme ilkeleri kapsamında, kenti kullanım durumlarına dikkat çekmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda, yasaların uygulanabilirliği ve olası sonuçları incelenerek, bu durumların iyileştirilmesi için çözüm önerileri sunmak amaçlanmaktadır. Bu kapsamda saha olarak seçilen Konya kentinde yaşayan ortopedik, işitme ve görme engelli bireyler ile anket, kentteki engelli bireylerle ilişkisi olan tüm aktörler ile yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Anket çalışmaları ile engelli bireylerin kentteki yaşam deneyimleri, karşılaştıkları sorunlar, ihtiyaçları ve kentsel hakkı algılamaları gibi konulara yönelik sorular yöneltilerek kentsel hak kullanımlarına ilişkin verilere ulaşılmak istenmiştir. Derinlemesine görüşmeler yerel yönetimlerin engelli bireylerin haklarını tanımlama ve uygulama sürecindeki rolünü, engelli dernekleri ve sivil toplum örgütlerinin bu süreçteki savunuculuk ve destek rolünü ve engelli bireylerin kent yaşamında karşılaştıkları zorlukları ve ihtiyaçları belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışma verileri hem nitel hem de nicel araştırma tekniğine göre değerlendirilmiştir. Görüşmeler ile derneklerin ve yerel yönetimlerin çalışmaları belirlenmiş ve aralarındaki iş birliği ile iletişim düzeyleri saptanmıştır. Anket soruları aracılığıyla da kentsel ve kamusal mekânlarda engelli bireylerin yaşadığı sorunlar tespit edilmiş ve bu sorunlar kent hakkı bağlamında değerlendirilmiştir. Konya kentinin 2014 yılından itibaren Konya Büyükşehir Belediyesi'nin faaliyet raporları incelendiğinde, yerel yönetimlerin engelli bireyleri önemsediği ve yasal çerçeve doğrultusunda uygun çalışmalar yürütmeye çalıştığı görülmüş ve derinlemesine görüşme sonuçları da bu durumu desteklemiştir. Ancak, 105 engelli bireyin katılımıyla gerçekleştirilen anket sonuçlarına göre, bu çabanın engelli bireyler için yeterli olmadığı görülmüştür. Konya kentinin erişilebilirlik ilkesi açısından belirli bir seviyeye ulaştığı, ancak bütünleşme ve iş birliği ilkeleri açısından yeterli seviyede olmadığı saptanmıştır. Görüşmeler sonucunda, engelli bireylerin kentsel yaşamda daha etkin bir şekilde yer alabilmeleri için çeşitli önerilerde bulunulmuştur.