Kent, mekan, kültürel etkileşim: Kadıköy örneği

Bu tez, 2010lu yılllarla birlikte yapısal, demografik, ekonomik ve kültürel açıdan hızlı bir dönüşüm yaşayan Kadıköy'ü, araştırma merkezine tüm bu alanların etkileşimini koyarak, kültürel araştırmalar alanının sunduğu literatüre ve yöntembilimsel olanaklara yaslanarak incelemeye tabi tutma çabasıdır. Çalışmanın temel amacı Kadıköy'de yaşanan zaman-mekansal dönüşümler etrafında biçimlenmekte olan kültürel atmosferi güncel yerel kültürel unsurların dinamikleri üzerinden ve yaşam tarzlarındaki farklılaşmaları irdeleyerek çözümlemek; ayrıca bu kültürel yapıların ortaya çıkmasını tetikleyen sosyo-ekonomik bağlamları ortaya koymaktır. Tezin ana araştırma sorusu metropol İstanbul'unda tarihsel bir çekirdek oluşturan Kadıköy'ün, nasıl bir kentsel/mekansal dönüşümden geçtiğidir. Dinamik dönüşüm süreci boyunca mekanın toplumsal yeniden üretimini/inşasını çeşitli katmanlarda ve biçimlerde belirleyen etkileşim odakları ve bu etkileşim odaklarının ürettiği söylemsel ve kültürel atmosfer mercek altına alınmıştır. Tezin temel amacı Kadıköy'ün güncel kültürel dokusunu zaman mekansal (zamanın ruhu ve mekanın dokusu arasındaki ilişkisellik /etkileşim) bağlamda çok yönlü bir şekilde incelemektir. Mekan pratiklerindeki dönüşüm çoğu zaman toplumsal hayat tahayyüllerindeki dönüşümlere kimi zaman kırılmalara işaret eder. İnceleme boyunca Kadıköy'de yaşanan dönüşüm gündelik hayat pratikleri bağlamında detaylıca irdelenirken arka planda yaşanan toplumsal tahayyüllerdeki dönüşümün analizine odaklanmak bu araştırmanın önemli amaçlarından biridir. Araştırma bulguları tez boyunca kategorik ayrımlarla değil problematiğin ana eksenleri olduğu düşünülen üç ayrı bölüm içinde sunulmuştur. Kadıköy'de mekansal ve kültürel dönüşümle oluşan atmosferin analizi için ilk bölüm bugünkü yerelin inşa sürecine, ikincisi yaşanan kültür sanat eksenli tüketim odaklı dönüşüme, üçüncüsü ise bu dönüşümün oluşturduğu kent içi hareketlilikle meydana gelen karşılaşmalara ve bunların sosyo-ekonomik bağlantılarına odaklanmaktadır. Araştırmanın sonuçları olarak değerlendirebileceğimiz kimi iddia ve tespitler şu şekildedir. İlk olarak, yeni orta sınıfın içindeki kentli hayat tarzlarını benimsemiş "laik, arzuya dönük talepleri olan ve hatta anarko-sol liberal bir kültürel yüzeye sahip" (Şimşek, 2020: 18) bir kesiminin Kadıköy gibi tarihi bir çekirdekte yaşamayı tercih etmesinin, kentin birlikte yaşamın potansiyellerine dair sağladığı etkileşim odaklı toplumsallaşma biçimlerinin devamlılığına katkı sunabileceği yönündedir. İkinci olarak, mahallelerde yaşamayı tercih eden yeni gruplar için Kadıköy'ü seçmenin kimi zaman zorunlu bir "tercih" olup olmadığı, bu gruplar için İstanbul'daki yaşam alanlarının sınırlılıkları sorunsallaştırılmıştır. Üçüncü olarak; ikamet "tercihi" bakımından yaşanan sıkışma aynı zamanda boş zaman geçirme ve eğlence sektörü için de geçerlidir. Yalnızca marjinal yahut özgürlükçü hayat tarzları açısından değil, geleneksel olarak kent içinde daha önce mümkün olan aylaklık halleri için de alan daralmaktadır. Bu daralma Kadıköy'e akışı ve burada yoğunlaşmayı beraberinde getirmekte, semt bu sıkışma ile birlikte güncel olarak ulus ötesindeki hayat tarzları ile bağlantılar kurarken, kent coğrafyasına dahil olduğu İstanbul içinde ise kapanık bir yere dönüşmektedir. Bu kapanmayla birlikte metropol içinde karşı kültürleri kucaklayan bir yer kimliği oluşturmaya doğru evirilmektedir. Dördüncü olarak bu kimlik Kadıköy'ün tarihsel olarak taşıdığı, kültürel sermaye barındıran, farklılıklara açık mekansal karakteri ile bir süreklilik içindedir. Beşinci iddia, Kadıköy'de huzur ve keyif için sağlam bir zemin oluşturan kültürel sermayesi yüksek bohem burjuva hayat dinamikleri ile cazip bir kentsel merkez olarak ikincilliği güçlü mekansal kimliğinin korunmasında rol oynamaktadır. Kadıköy, tarihsel manada mekansal karakteri güçlü bir tarihsel çekirdek olarak çeperde olmayan, ama birincil de olmayan bir pozisyonda konumlanmıştır. Altıncı iddiamız, çatışma alanları ürettiği kadar yaratıcı üretim potansiyeline de sahip bu dinamik sürecin, Kadıköy'de mekansal dokunun içerdiği yerleşik anlamlar ve değerleri piyasa mantığının dahil olduğu yeni bir biçimle yeniden üretmekte olduğudur. Yedinci iddiamız, Kadıköy mekansal karakterindeki otantik öğelerin mahallere kadar sirayet eden güçlü küresel pazar dinamikleri içinde özgünlüğünü kaybetme riskiyle karşı karşıya olmalarına rağmen, kendilerini muhafaza edebilme yollarının da müzakere konusu edilebilmesidir. Kadıköy kültürel sermayesi üzerine kurulu karşı kültürlere açık yönü ile, kapitalizm ve hegemonya karşıtı küresel fikir ve ideolojilerin de dolaşımda olduğu ve bunun mekansal pratiklerinin görünür halde tutulabildiği bir muhittir. Yeni sosyal hareketler ile ilişkilendirebileceğimiz küresel dolaşımdaki bu fikir ve ideolojilerin tahakküm ilişkileri içinde kimi çatlaklardan yol bulan ve mikro alanlarda gündelik hayatı dönüştürme gayesi taşıyan gündelik faaliyetler olarak Kadıköy'deki yoğunlaşması, birbirleri ile etkileşim içinde bütüncül bir ifade sunmaktadır. Bu dışa vurumun bütüncül yoğunluğu yalnızca kültürel bir yüzey olarak kalmaz, mekansallaşabilmiş olması politik anlamda kurucu bir işlev taşır.